: Sabır, hayatın zorlukları karşısında daha sakin davranma ve problemlerle mantıksal bir biçimde başa çıkabilmeyi sağlayan önemli bir erdemdir. Din ise içerdiği ritüeller ve öğretiler yoluyla insana pozitif duygular kazandırmakta ve sabır davranışını geliştirmektedir. Dini kaynaklarda sıkıntılar karşısında sabretme birçok yerde geçmektedir. Bu sebeple çalışmamız çağımızın en önemli problemlerinden biri olan şiddete ve kızgınlığa karşı koruyucu gücü bulunan sabrın gelişiminde dinin etkisini koyması açısından önem taşımaktadır. Bu çalışmanın amacı üniversite öğrencilerinde dindarlık ile sabır ilişkisini tespit etmektir. Çalışmanın örneklemi Nevşehir (...) Hacı Bektaş Veli Üniversitesi İlahiyat fakültesinde öğrenim görmekte olan toplam 230 gönüllü öğrenciden oluşmaktadır. Çalışmada veri toplama araçları olarak Kişisel Bilgi Formu, Dini Yönelim Ölçeği ve Sabır Ölçeği kullanılmıştır. Anketler yüz yüze gerçekleştirilmiş ve anketleri cevaplama süresi 15-20 dakika sürmüştür. Uygulama yapmadan önce çalışmaya katılanlara verilerin gizli kalacağı söylenmiştir. Araştırmada ulaşılan verilerin analizinde SPSS (v23) yazılımı tercih edilmiştir. Bu çalışmada öncelikli olarak cinsiyet, yaş, sosyo-ekonomik durum, baba eğitim düzeyi ve anne eğitim düzeyi değişkenlerine bakılmış ve ardından da sabır ve dindarlığın demografik değişkenler ile korelasyonu üzerinde durulmuştur. Son olarak da dindarlıkla sabır arasındaki ilişki belirlenmiştir. Yapılmış olan analizlerde korelasyon, t-testi, tek yönlü ANOVA ve Pearson korelasyon testleri uygulanmış ve önemli bulgular çalışmada sunulmuştur. Yapılan araştırmadan özetle şu bilgiler elde edilmiştir: Kadınların dini yönelim düzeyi ile erkeklerin dini yönelim düzeyleri arasında istatiksel olarak anlamlı bir fark bulunamamıştır. Yine kadınların sabır puanları ile erkeklerin sabır puanları arasında anlamlı bir fark tespit edilememiştir. Örneklem yaş değişkeni açısından ele alındığında ise 18-19 yaş arasında olanların hem sorgulama dini yönelim hem de dini yönelim puanları 22 yaş üstü olanlara göre daha düşük çıkmış ve bu durum anlamlı bir fark oluşturmuştur. Sosyo-ekonomik durum düzeyinde ise hem dini yönelim puanları hem de sabır ve alt boyut puanları açısından anlamlı bir fark bulunamamıştır. Baba eğitim durumu değişkenine göre katılımcıların hem dini yönelim hem de sabır puanları arasında anlamlı bir ilişki tespit edilememiştir. Anne eğitim durumu değişkenine göre kişilerarası sabır alt boyut puanı ve sabır puanı bakımından istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmaktadır. Buna göre; annesi ilköğretim mezunu olanların kişilerarası sabır alt boyut puanı ve sabır puanı, annesi ortaöğretim mezunu olanlara göre daha yüksek bulunmuştur. Bu veriler ışığında araştırmamızın literatüre katkı sağlayacağı düşünülmüştür. (shrink)

Ḍırār b. ʿAmr ve ʿAbdullāh b. Yezīd el-Fezārī, dönemlerinin önde gelen kelâmcıları arası yer almışlardır. Onlara dair bilgilerimiz çok uzun bir süre sadece makâlât ve tarih kitaplarındaki anlatımlara dayanıyordu. Yakın tarihimizde bu eksikliği gideren gelişmeler oldu. Ḍırār’ın günümüze intikal eden ilk ve tek eseri olan Kitābu’t-Taḥrīş, 2014 yılında neşredildi. Bu eser, doğrudan kelâm alanıyla ilgili olmasa da mezheplerin dağılımı ve fikirleri hakkında bilgiler ihtiva eden en eski Muʿtezilî kaynaklar arasında yer almaktadır. Ḍırār bu kitabında farklı dinî grupların rivâyetleri birbirlerine (...) karşı nasıl kullanıp suistimal ettiklerini konu edinmiştir. Eserin özelliği sadece ihtiva ettiği rivâyetlerde değil, meseleyi ele alış ve anlatım tarzında da bulunuyor. Ḍırār bu çalışmasıyla sonraki nesilleri birçok yönden etkilemiştir. ʿAbdullāh b. Yezīd el-Fezārī, eserlerinin günümüze ulaşması bakımından daha şanslıdır. Bir proje kapsamında 2014 yılından itibaren onun tam on bir eseri yayımlanmıştır. Bunlar arasında kelâm ilmine hasredilmiş birçok neşir yer almaktadır. Böylece çağdaş İslâm araştırmacıları ʿAbdullāh’ın fikirlerini az sayıdaki makâlât referanslarından bağımsız olarak doğrudan kendi kaleminden öğrenme imkanı elde etmiş oldular. Bunun ötesinde bu çalışmalar erken dönem kelâm ilminin en eski kaynakları arasına girmiştir. Bu yayımlar arasında özellikle Kitābu’r-Rudūd dikkat çekmektedir. Sebebi ise Kitābu’t-Taḥrīş ile olan benzerliğinden dolayıdır. Neredeyse her iki kitabın tamamı birbirinin aynısıdır ve karşılıklı atıflar içermemektedirler. Bu tür bir yazım faaliyeti günümüzde tereddütsüz intihal olarak adlandırılırdı. İki mütekellim arasında kronolojik farklar olmadığından kimin kimden etkilendiğini söylemek ilk aşamada zordur. Ḍırār ve ʿAbdullāh’ın birbirlerinden haberdar oldukları anlaşılıyor: İkisi de Kûfe’de yaşamış, Abbâsî halifesi Hārūn er-Reşīd döneminde (786-809) Bağdat’a geçmişler ve orada Hişām b. el-Ḥakem’le (ö. 179/795) imâmete dair Yaḥyā b. Ḫālid el-Bermekī’nin (ö. 190/805) rehberlik ettiği aynı münazara ortamında bulunmuşlardır. Eserlerin özgünlüğü ve etkisi hasebiyle bu çağdaş hemşehrilerden kimin kime kaynaklık etmiş olabileceği sorusu merak uyandırıyor. İkisinin de hem rivâyetleri merkeze alan bir eser vermek için hem bu tür bir telifin fikir babası olmasına delalet eden gerekçeleri var. Bu makalede, öncelikle ikisinin biyografik benzerlikleri takdim edilmiş, akabinde iki eser arasında mukayeselere yer verilmiştir. Kıyaslama, eserlerin hayat öyküleriyle uyumlulukları ve eserlerin tertip ve düzeni üzerinden yapılmıştır. Yöntem olarak aralarındaki paralelliklerden çok farklılıklara odaklanılmıştır. Son olarak ikisinin dayandığı ortak bir kaynağın varlığı sorgulanmıştır. Bu emârelerden hareketle kimin kime öncülük etmiş olabileceğine açıklık getirilmek amaçlanmıştır. (shrink)

İ‘câzü’l-Kur’ân literatürüne bakıldığında ilim adamlarının i‘câzın ne anlama geldiği, tehaddînin mâhiyeti ve bu olgunun ne şekilde tahakkuk ettiği konusunda birtakım çözüm yolları bulmaya çalıştıkları; bu konuyu nazm, fesâhat ve belâgatla ilişkilendirerek çok sayıda teori ortaya koydukları görülmektedir. Bu bağlamda Kur’ân metninin ne kadarının mu‘ciz olduğu, muârızlarına müteveccih tehaddînin asgari miktarı meselesinde serdedilen görüşlerden biri, Kur’ân’ın iç düzenin en küçük birimi olan âyetle tehaddîdir. İslâm düşünce tarihinin klasik ve modern dönemlerinde savunucusu bulunan bu yaklaşıma göre Kur’ân’ın en küçük birimi (...) class='Hi'>olan âyet veya âyet eczâsı, mu‘ciz olmakta ve muarızlara bunlarla meydan okunmaktadır. Konuya ilişkin daha önce bir çalışmanın yapılmamış olmasından hareketle i‘câzü’l-Kur’ân literatürüne katkı sunmayı amaçlayan bu çalışmada, tehaddînin âyetle tahakkuk ettiğini belirten ilim adamlarının istidlâl yöntemleri önce deskriptif bir üslupla aktarılmakta, akabinde bunlar analitik bir bakış açısıyla irdelenmektedir. Son olarak da âyetle tehaddî teorisinin Kur’ân’ın bütünlüğüne riayet ilkesine uyup uymadığı test edilmekte ve bu bağlamda i‘câz olgusunun mâhiyeti incelenmektedir. Sonuç olarak mezkûr ilke esas alındığında fesâhat ve belâgat yönlerinin her âyette eşit düzeyde tahakkuk ettiğini söylemek mümkün gözükmemektedir. Zira Kur’ân’da iki harften ya da tek kelimeden oluşan âyetlerin tehaddîye veya mu‘cizeye konu olduğunu aklen ileri sürmek mümkün değildir. Bu durumda tehaddînin kısa veya uzun olmasına bakılmaksızın âyet veya âyet parçacıklarında değil de her bir sûrenin bütünlüğünde gerçekleştiğini savunmanın daha isabetli bir yaklaşım olduğu kanaatine ulaşılmaktadır. (shrink)

Bu araştırma, İbn Sînâcı ve İbn Sînâ-sonrası temsilciliğe ve kavramcılığa yönelik Fahreddin er-Râzî’nin tutumunun g mini, onu bu gibi öğretilere karşı giderek daha çok şüpheye düşüren nedenleri irdelemeyi amaçlamaktadır. İbn Sînâ’nın temsilciliğine göre bilgiye, zorunlu olarak, bilgi nesnelerinin mahiyetleriyle özdeş olan zihnî suretler aracılık eder. İbn Sînâ-sonrası bazı düşünürler, zihnî suretleri mahiyetleri açısından nesnelerden farklı olarak, onların yalnızca birer imgeleri olarak dikkate alıp bu açıklamayı yeniden biçimlendirirler. Râzî her iki yaklaşımı da eleştirir. Varlığın eş sesli olmayışına dayanarak İbn Sînâcı (...) temsilciliğin iki kurucu öncülünü (zihnî varlığın ayrılığını ve saf mahiyetin varoluşsal farksızlığını) reddettiği gibi, İbn Sînâ’nın teorisinin sonuçlarından birine (mahiyetlerin zihin-dışı lazımlarını bilmenin imkânsızlığına) dayanarak temsilciliğin kendisini de reddeder. Râzî başlı başına temsilciliğe karşı olarak, temsilciliğin öncüllerinden birinin (bilgi bilende yerleşik olan, izafî-olmayan belirli bir araz gerektirir) yeterince yeterince gerekçelendirilmediğini iddia eder ve ayrıca bilginin tamamen izafet olduğuna ilişkin kendi teorisine dayanarak burhanî açıdan yanlış olduğunu ileri sürer. İbn Sînâ’nın kavramcılığı şeylerin üç sınıfıyla ilgilidir; var olmayan bilgi nesneleri, basit mahiyetlerin tanımsal parçaları ve ikincil akledilirler (mantıksal nitelikler). İbn Sînâ-sonrası kavramcılar Şeyh’i aşarak, üçüncü sınıfı sadece mantıksal nitelikleri değil varlık, birlik, şeylik, kipler ve genel olarak izafetler gibi nitelikleri de içerecek şekilde genişletir. Râzî’nin var olmayan bilgi nesneleri konusunda kavramcılığa yönelik saldırısı, hem varlığın kaplam bakımından sınırsız olduğu şeklindeki genel öncülü hem de hayal nesnelerinin zihin-dışında var olmayan mahiyetlere sahip olduğu şeklindeki özel öncülü eleştirir. Râzî ayrıca (mütekabiliyet argümanı, zihnin ortadan kaldırılması argümanı gibi) genel olarak kavramcılığa karşı olan argümanlar da geliştirir. (shrink)

Vahyin ontolojik farklılığı ve Şâri’in iradesini dilsel olarak açıklaması İslâm medeniyetinde yorumu merkezi bir konuma yerleştirmiştir. Beşerî bir faaliyet olan yorumda, öznelliğin ortaya çıkaracağı sorunları çözmek amacıyla nesnellik arayışları hep olagelmiştir. Nüzûl döneminde nesnellik Hz. Peygamber’e arz edilmek suretiyle elde edilirken sonraki dönemlerde bu, ortaya konan metodolojiler vasıtasıyla temin edilmeye çalışılmıştır. Ancak tarihi süreçte yorumun kendi doğasında var olan öznelliği gözardı eden bazı yaklaşımlar pür nesnellik adına bir takım yöntem arayışı içerisine girmişlerdir. Bu yaklaşımlardan biri, hicri beşinci asırda (...) İbn Hazm (öl. 456/1064) tarafından sistemleştirilen Zâhirî anlayışıdır. Diğeri ise on dokuzuncu asırda Batı’da doğa bilimlerindeki nesnelliğin, diğer farklı disiplinlerde de olabileceğini iddia eden yaklaşımların etkisinde kalan ve nasları anlama ve yorumlamada buna göre yöntem önerisinde bulunan Fazlurrahman (öl. 1988) ve Nasr Hâmid Ebû Zeyd (öl. 2010) gibi çağdaş araştırmacıların tutumudur. Bahsi geçen yaklaşımlardan nesnellik adına literal anlamı savunan Zâhirî anlayış, dinde ve dilde illet merkezli bir anlayış yerine delalet merkezli bir anlama önerisinde bulunarak nassın kapsam alanını olabildiğince daraltmıştır. Buna mukabil geleneksel yorum anlayışlarının yetersiz olduğunu iddia eden ve yeni yöntem önerisinde bulunan son dönem araştırmacılar ise nesnellik adına “tarihsel anlam” ya da “mana” dedikleri anlamı, daha açık bir ifadeyle değerleri nesnel hareket noktası belirleyerek yöntemlerinin merkezine yerleştirmişlerdir. Bu temel üzerinden geliştirdikleri yöntemle sahibinden ve kendi varlığından bağımsızlaştırdıkları nassa yeni bir anlam ve amaç yükleyerek nassın kapsam alanını olabildiğince genişletmişlerdir. Bu bakış açılarının aksine nasları anlama ve yorumlamada ana bünyeyi oluşturan genel yaklaşım ise nesnellikte i‘itidâli ölçü almıştır. Yorumun doğasından kaynaklananı değil, sınırı belli olmayan ve keyfiliğe neden olan öznelliği problem olarak görüp nasları anlama ve yorumlamada buna uygun bir metodoloji ortaya koymuştur. Mezkûr yaklaşımların veri analiz yöntemiyle inceleneceği bu makalenin amacı, yorumda nesnellikteki i‘tidâlden sapmanın sonuçlarını ortaya koyarak mu‘tedil nesnelliğin ihmal edilmemesinin gerekliliğini temellendirmeye çalışmaktır. Diğer taraftan bu çalışmada benzer noktalardan hareketle öneride bulunan Zâhirî düşünceyle çağdaş araştırmacılardan Fazlurrahman ve Ebû Zeyd’in görüşleri pür nesnellik başlığı altında ele alınmış olsa da nesnellik iddiasında bulunan Fazlurrahman ve Ebû Zeyd’in esasında öznelliğe, yani sınırı belli olmayan aşırı yoruma evrildikleri gösterilmeye çalışılmıştır. Saf nesnellik ortak paydasında buluşan Zâhirî yaklaşımla çağdaş araştırmacıların fikirlerinin incelendiği bu makalede adı geçen yaklaşımlardan ilkinin nasları anlama ve yorumlamada tefrite; sonrakilerin ise ifrata düştükleri, bu açıdan her ikisinin de nasların amacına aykırı bir yorum tarzı geliştirdikleri ve böylece bazı nasları işlevsiz hale getirdikleri sonucuna ulaşılmıştır. (shrink)

Bu makale, Sözde-Aristoteles’in Risâletü’t-Tüffâha veya Kitâbü’t-Tüffâha’sını (Lat. Liber de Pomo) tarihçesi, muh- temel yazarı ve yazmaları itibarıyla incelemekte, içeriği hakkında genel bir bakış sunmakta ve daha önce tahkikli neşri yapılmamış olan Arapça tam versiyonunun tahkikli neşrini içermektedir. Tahkikte, risalenin orijinal Arapça versiyonuna en yakın yazma nüshası esas alınmış ve ikinci bir tam nüsha ile karşılaştırma yapılmıştır. Makalede Risâletü’t-Tüffâha’nın ilk olarak Kindî-çevresinde Arapça telif edildiği, ardından Bâtınî-İsmâilî ve Hermetik gelenek- lerde alımlandığı ve hikemiyât literatüründe ve tabakat eserlerinde dolaşıma girdiği öne (...) sürülmektedir. Bununla birlikte, bilimsellik vurguları ve risalenin sözde bir eser olduğuna dair farkındalıkları sebebiyle Meşşâî filozoflara göre Risâletü’t-Tüffâha makbul bir risale değildir. Ayrıca, İbrânî-Latin geleneğinin risaleye ilgisi felsefenin Yahudi ve Hıristiyan toplumlarında kabul görmesini kolaylaştıracak şekilde Aristoteles’in tüm eserlerini alımlamaya yönelik geniş çaplı gayretlerinin bir parçası olduğu için dikkate değerdir. Sonuç olarak, Sözde-Aristoteles’in Risâletü’t-Tüf- fâha’sı felsefeyle dinin uzlaştırılmasını kolaylaştıran dinî-felsefî bir eser olup İslâm, Yahudi ve Hıristiyan çevrelerde özellikle bu nedenden dolayı dolaşıma girmiştir. (shrink)

Dil, düşüncelerin ifade edilmesini, bilgi aktarımını ve sosyal etkileşimi sağlayan temel bir olgudur. Dil eğitimi ise kültürler arası iletişimi kolaylaştıran ve dünya genelinde etkili iletişim kurma becerisi kazandıran bir faaliyettir. Birden fazla dil bilmek, farklı kültürlere ve bakış açılarına açık olmayı sağlar. Yaşadığı dünya düzeni içerisinde çağın gerisinde kalmak istemeyen, uygar ve etkileşimli bir toplum olma niyetini taşıyan Fransa hükümet yetkilileri dil eğitimi konusunda ciddi adımlar atmıştır. 1795 yılında Doğu dilleri üzerine uzmanlaş Inalco’yu kurarak başta Osmanlı olmak üzere İslâm dünyasının (...) konuştuğu dili öğrenen uzmanlar yetiştirmeye başlamıştır. Kuruluşundan itibaren sistemli bir şekilde dil yelpazesini genişleten Inalco, Türkçe, Arapça, Çince, Farsça, Hintçe, Japonca, Korece, Rusça, İbranice ve daha birçok Doğu dilini bünyesine katmıştır. Bu dilleri öğrenen ve konuşan kişiler sayesinde Fransa, Doğuyla olan münasebetini güçlü tutmakta ve burada bulunan devletlerle uzaktan yahut yakından temas içerisinde kalmayı sürdürmektedir. Yaklaşık dört asırlık geçmişiyle Inalco, bir dil eğitimi merkezi olmanın yanında şarkiyat kurumları içerisinde önde gelen, sayısız oryantalist yetiştirip çeşitli sahalarda eserlerin yazılmasına imkân tanıyan bir kurumdur. Kuruluş, misyonuna uygun olarak uzun süre Doğu dilleri ve medeniyetleri üzerine uzmanlaşmış öncü isimleri yetiştirip çalışmalarıyla kültürel etkileşimi teşvik etmiş ve kültürler arası anlayışı geliştirmeye yardımcı olmuştur. Kurumsal tecrübesiyle ilgi alanını hep genişleten Inalco günümüzde neredeyse tüm dünya dilleri ve medeniyetleri üzerine çalışmalarını devam ettirmektedir. Artık dil ve kültür alanındaki uzmanlığı ve köklü geçmişiyle dünya genelinde saygın bir kurum olarak kabul edilmektedir. Inalco’da yetişen dil uzmanları Fransız hükümetinin diplomatik ve ticari ilişkilerinde aktif rol alarak bu konularda yetkililere tercümanlık hizmeti sunmuşlardır. Aynı zamanda uzman oldukları dillerin yeni nesillere öğretilmesinde öğretici pozisyonlarını korumuşlar ve ilişkide oldukları kültürlerin tanınmasında da önemli roller üstlenmişlerdir. Her ne kadar yaptıkları iş şarkiyat hizmeti olsa da Doğu kültürüne ait mirasın gün yüzüne çıkartılmasında, değerlendirilmesinde ve tasnifinde yer alarak bu kültürlere ait ögelerin korunmasında yardımcı unsur olmuşlardır. Silvestre de Sacy, Louis Bazin, Régis Blachère, Louis Massignon vb. birçok Doğu bilimci burada yetişerek hem kendi ülkelerine hem de Doğu kültürüne hizmet etmişlerdir. Ancak akademik ortamda Inalco ve benzeri kurumlar üzerine yeteri kadar çalışmanın olmadığı da bir gerçektir. Dolayısıyla bu çalışmada, Inalco’nun kuruluşu, işleyiş şekli ve faaliyet alanları tanıtıldıktan sonra bir şarkiyat kurumu olarak misyonu üzerinde durulacaktır. Saha araştırması, gözlem, yetkili mercilerden alınan bilgi ve belgelerle oluşturulan çalışmanın alandaki boşluğu dolduracağı düşünülmektedir. Yaklaşık dört asırlık geçmişiyle Inalco, bir dil eğitimi merkezi olmanın yanında şarkiyat kurumları içerisinde önde gelen, sayısız oryantalist yetiştirip çeşitli sahalarda eserlerin yazılmasına imkân tanıyan bir kurumdur. Fiilen 1795 yılında Fransa’da kurulan Inalco kuruluş misyonuna uygun olarak uzun süre Doğu dilleri ve medeniyetleri üzerine uzmanlaşmış öncü isimleri yetiştirmiştir. Uzun süre şarkiyat alanına odaklanan Inalco, Doğu dilleri ve medeniyetleri üzerindeki çalışmalarıyla kültürel etkileşimi teşvik etmiş ve kültürler arası anlayışı geliştirmeye yardımcı olmuştur. Kurumsal tecrübesiyle ilgi alanını hep genişleten Inalco günümüzde neredeyse tüm dünya dilleri ve medeniyetleri üzerine çalışmalarını devam ettirmektedir. Artık dil ve kültür alanındaki uzmanlığı ve köklü geçmişiyle dünya genelinde saygın bir kurum olarak kabul edilmektedir. Ancak akademik ortamda Inalco ve benzeri kurumlar üzerine yeteri kadar çalışmanın olmadığı da bir gerçektir. Dolayısıyla bu çalışmada, Inalco’nun kuruluşu, işleyiş şekli ve faaliyet alanları tanıtıldıktan sonra bir şarkiyat kurumu olarak misyonu üzerinde durulacaktır. Saha araştırması, gözlem, yetkili mercilerden alınan bilgi ve belgelerle oluşturulan çalışmanın alandaki boşluğu dolduracağı düşünülmektedir. (shrink)

Kur’an’ın kendine has birbiriyle irtibatlı kelimeler dünyası bulunmakta-dır. Doğru bir Allah tasavvuru, Allah-âlem, Allah-kul, âlem-kul ilişkisinin nasıl olması gerektiği bu kelime dünyası tarafından anlatılmaktadır. Bu nok-tada Kur’an’da herhangi bir konu anlatılırken aralarında sıkı irtibat olan kelime grupları kullanılmıştır. Örneğin Allah Kur’ân’da kendisini, Rakîb, Alîm, Basîr, Habîr, Latîf vb. lafızlarla insanın idrakine yansıtmakta ve böylece doğru bir Allah Tasavvuru oluşmasını amaçlamaktadır. Bu çalışmada, öncelikle ra-ka-be /رقب kökünün etimolojisi üzerinde durulacaktır. Zira bir kelimenin dildeki asli anlamı ve türevleriyle beraber sonradan kazandığı (...) anlamların tespiti, ilgili kelimenin anlam sahasını keşfetme ile mümkündür. Akabinde bu kökün türevlerinden “Rakîb” kelimesi ile anlam ilişkisi olan ve Yüce Allah’ın Kur’ân’da kendisine nispet ettiği sıfatlarından, Alîm, Basîr, Habîr, Şehîd kelimeler tahlil edilecektir. Bu bağlamda doğrudan olmasa da dolaylı olarak Allah’ın görmesini ve gözetlemesini ifade eden kelimelere ve ilgili âyetlere yer verilecektir. Böylece ra-ka-be kökünün Kur’an siyakındaki anlam sahası ortaya konulmuş olacaktır. (shrink)

Amerika tarihinde Afro-Amerikan toplumunun sosyo-kültürel dönüşümü, kölelik dönemi ve sonrasının etkisiyle şekillenmiştir. Kölelik süreciyle tarihsel, kültürel ve dinî kimliğinden koparılan Afro-Amerikalılar, özgürleşme sonrası dönemde kimlik ve inanç sistemlerini yeniden inşa etme çabasına girmişlerdir. Bu bağlamda 20. yüzyılın başlarında ortaya çıkan Moorish Science Temple of America (MSTA), hem dinî hem de sosyo-politik bir hareket olarak Afro-Amerikan toplumunun kimlik arayışının önemli bir yansımasıdır. 1913 yılında Noble Drew Ali tarafından kurulan bu hareket, kimlik arayışı sürecinde İslam’a ait terminoloji ve sembollerden yararlanmıştır. Buna ek (...) olarak MSTA hareketi, “İslam” ve “Müslüman” kavramlarını ilk kez Afro-Amerikan dinî söylemine dâhil etmiştir. Amerika’nın ve Afro-Amerikalıların İslam ile ilk olmasa da yoğun bir şekilde karşılaşması da ilk olarak MSTA ile gerçekleşmiştir. Amerika’da bilinen en kapsamlı İslami hareketlerden olan Nation of Islam hareketi de MSTA’dan etkilenerek kurulmuş bir harekettir. MSTA hareketi, üyelerine Afrikalı kökenlerinin yanında “Mağribi” (Moorish) bir kimlik kazandırarak Hıristiyanlık karşısında alternatif bir dini kimlik sunmuştur. İnceleme sonucunda MSTA’nın bu kimlik inşası sürecinde İslam’a ait terminoloji ve sembollerden yararlanmakla beraber, ana akım İslam’dan önemli ölçüde ayrılan özgün ve senkretik bir inanç sistemi geliştirdiği tespit edilmiştir. Kutsal metinleri oluşturulurken Kur’an, Kitabı Mukaddes, The Aquarian Gospel of Jesus Christ ve Unto Thee I Grant isimli metinlerinden esinlendiği ancak bunları yeniden yorumlayarak Afro-Amerikan kültürüne özgü bir teoloji ortaya konulduğu görülmektedir. Bu yönüyle MSTA’nın hem İslamî unsurları içselleştiren hem de geleneksel İslam anlayışından farklılaşan senkretik bir yapı sergilediği tespit edilmiştir. MSTA’nın temelde kurulurken; İslam, Masonluk ve Garveyizimden etkilenmesi, Hıristiyanlıktan, Budizm ve Hinduizm’den ögeler barındırması onun senkretik bir din olduğunu ortaya koymaktadır. Bu makalede öncelikle hareketin tarihsel arka planı, kurucu Drew Ali’nin inanç ve öğretileri ile ritüel ve uygulamalarına değinilmiştir. Buna ek olarak, hareketin daha iyi anlaşılabilmesi adına kutsal metinleri incelenmiş ve bu incelemelerden elde edilen bulgular doğrultusunda hareket tanıtılmıştır. Harekete has kutsal metinler yazılırken kullanılan özgün terminolojisine, faydalanılan diğer metinlere ve diğer dinî geleneklerle olan benzerliklerine elde edinildiği kadarıyla değinilmiştir. Bu inceleme, MSTA’nın senkretik bir dinî yapılanma olmasının yanı sıra Afro-Amerikan toplumunun kimlik inşası ve sosyo-kültürel direniş sürecinin bir parçası olduğunu göstermektedir. Afro-Amerikalıların kölelik sonrası dönemde yaşadıkları kimlik krizine dinî bir çözüm öneren MSTA, hem dinî bir reform hem de yeni bir kimlik inşa süreci olarak işlev görmüştür. Bu çalışma, MSTA’nın teolojik temellerinin yanında sosyolojik ve kültürel yönlerini de ortaya koyarak Türkiye’deki literatüre katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Araştırmada deskriptif yöntem ağırlıkta olmakla beraber hareketin teolojik yapısını çözümlemek amacıyla hareketin beslendiği temel metinler ve bu metinlerin kaynakları mukayeseli yöntem ile ele alınmıştır. (shrink)

İslam düşüncesinde Kurʾân’ın farklı dillere tercüme edilmesine ilkesel bir itiraz bulunmamakla birlikte, namazda kıraati meşrulaştırmak amacıyla tercümelere Kurʾân statüsü atfetme çabaları, meseleyi problemli hâle getirmiştir. Bu yaklaşımların temelinde, Ebû Hanîfe’ye (ö. 150/767) isnad edilen Arapça dışında bir dil ile namaz kılmanın cevazına yönelik fetva ile Kurʾân’ı manadan ibaret kabul eden anlayış yer almaktadır. Böylece Kurʾân’da aslî unsur olarak mana kabul edilmek suretiyle, manaya tekabül eden her türlü lafız Allah’ın kelâmı olarak değerlendirilmektedir. Kurʾân’ın manadan ibaret olduğu düşüncesi, farklı dönemlerde bazı Hanefî (...) fakihler tarafından tercüme ile kıraatı meşrulaştırmak amacıyla savunulmuş; XX. yüzyılda ise Mustafa el-Merâğî (ö. 1952) ve Ferîd Vecdî (ö. 1054) gibi Mısırlı âlim ve entelektüeller tarafından yeniden gündeme taşınmıştır. Söz konusu dönemde meselenin siyasî bir içerik taşıdığı yönündeki kaygılar da dikkate alındığında, tercüme ile kıraate cevaz veren bu anlayışlara yönelik kapsamlı ve sistematik bir eleştiri Mustafa Sabri Efendi (ö. 1954) tarafından dile getirilmiştir. Sabri’nin kadim gelenekten Kâsânî’ye (ö. 587/1191), modern dönemde ise Mustafa el-Merâğî ve Ferîd Vecdî’ye yönelttiği reddiyeler, bu eleştirilerin çerçevesini ortaya koymaktadır. Buna göre Mustafa Sabri, kelâm sıfatı ile kelâm-ı lafzî ve kelâm-ı nefsînin mahiyetine dair tahliller çerçevesinde, tercümelerin Kurʾân olarak nitelendirilemeyeceğini savunur. Ona göre kelâm sıfatı, dilsizliğin zıddı olarak Allah hakkında konuşmaya kâdir olmayı ifade ederken, kelâm-ı nefsî ise, bu sıfatın tezahürü olarak dış dünyada müşahhas bir varlık taşımayan, zihinde kâim olan mânayı ifade etmektedir. Bu itibarla ne kelâm sıfatının ne de kelâm-ı nefsînin tek başına kıraate konu edilmesi mümkündür. Kelâm sıfatını salt mânaya indirgeyerek Kurʾân’ın Arapça lafzını devre dışı görmek isabetli değildir. Zira Kurʾân, hem mânası hem de lafzıyla vahiydir. Lafzın dışlandığı bir tasavvurda Kurʾân’dan söz etmek mümkün değildir. Öte yandan Mustafa Sabri, tercüme ile kıraati savunanların iʿcâzın tercümelere intikal ettiği veya iʿcâz döneminin sona erdiği yönündeki iddialarına da karşı çıkar. Ona göre iʿcâz, ancak lafız ile mâna arasında vazgeçilmez bir bütünlük içerisinde anlam kazanmaktadır. Bu sebeple tercümeler ne iʿcâz vasfını taşıyabilir ne de Kurʾân statüsünde değerlendirilebilir. Bu bağlamda “Mustafa Sabri Efendi’ye Göre Kurʾân Tercümelerinin Kelâmi Arka Planı” konulu makale, “Klasik ve Modern Dönemde Kurʾân Tercümelerine Yönelik Yaklaşımlar, Mustafa Sabri’nin Kurʾân Tercümelerine Yaklaşım ve Mustafa Sabri’nin Tercümelere Yönelik Eleştirileri” olmak üzere üç ana başlık altında analiz edilmiştir. Çalışmanın amacı, tercümeleri Kurʾân mesabesinde değerlendiren yaklaşımlara karşı Mustafa Sabri’nin yönelttiği eleştirileri tahlil etmek ve bu eleştirilerin kelâm ilmi açısından tutarlılığını ortaya koymaktır. Tarihsel analiz, betimleme ve kavramsal çözümleme yöntemlerinin kullanıldığı çalışmada, kelâm ilmi açısından tercümelerin Kurʾân hükmünde değerlendirilemeyeceği sonucuna ulaşılmıştır. (shrink)

Bu araştırmada, Suriyeli ergen bireylerde dini tutum, psikolojik dayanıklılık ve depresyon arasındaki ilişkiyi tespit etmek amaçlanmaktadır. Araştırmanın örneklemi, Elazığ’da ikamet eden 13–18 yaş aralığındaki 216 Suriyeli bireyden oluşmaktadır. Yaş ortalaması 15,31 olan katılımcıların 124’ü kadın, 92’si erkektir. Verilerin toplanmasında Kişisel Bilgi Formu, Beck Depresyon Envanteri II, Dini Tutum Ölçeği, Çocuk ve Genç Psikolojik Sağlamlık Ölçeği (ÇGPSÖ - 12) kullanılmıştır. Veriler SPSS (22,0) paket programı kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda, Suriyeli ergenlerde depresyon ve dini tutum düzeyleri arasında negatif ve anlamlı (...) bir ilişki; depresyon ve psikolojik dayanıklılık düzeyleri arasında negatif ve anlamlı bir ilişki; psikolojik dayanıklılık ve dini tutum düzeyleri arasında pozitif ve anlamlı bir ilişki olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca araştırma bulguları Suriyeli ergenlerde psikolojik dayanıklılık ve dini tutumun depresyon düzeyindeki toplam varyansın yaklaşık %20’sini açıkladığını göstermiştir. (shrink)

Bu makale İhvân-ı Safâ’nın (IV/X.) insan tasavvuru ekseninde, insanın büyük âlemle olan benzerliğine odaklanarak onun küçük âlem olarak konumlandırılmasını felsefî açıdan analiz etmekte ve bu düşüncenin tasavvufî uzantılarını incelemektedir. İhvân, insanları iyiliğe davet etme amacıyla ortaya çıkan bir hareket olarak insana büyük önem vermekte ve risalelerinin neredeyse tamamında insana dair bazı açıklamalarda bulunmaktadır. Onlara göre insan, âlemle neredeyse özdeş bir misaldir. Bu çerçevede insan hem bedeniyle maddi hem de ruhuyla manevi anlamda âlemle benzer özelliklere sahiptir. İnsanda maddi ve manevi (...) yönlerin bir arada bulunması da onun alemle olan benzerliğini ortaya koyan önemli bir unsurdur. Bu minvalde iki bölüm olarak kurgulanan makalenin ilk bölümünde insanın maddesel boyutu olan bedeninin oluşumu ve temel yapı taşları incelenmektedir. Sıklıkla ev ve şehir metaforları kullanan İhvân’a göre beden, insanın taşıdığı ruh için bir mesken olarak yaratılmıştır. Bu beden, tıpkı bir şehrin oluşumunda kullanılan taşlar ve demir gibi, birçok farklı unsurdan meydana gelmiştir. İnsanın yaratılış evreleri ve bu unsurların bedeni nasıl oluşturduğuna dair pek çok açıklama içeren Resâil’de insanın temel olarak dört farklı tabiat (sıcaklık, soğukluk, yaşlık ve kuruluk) üzerine yaratıldığı vurgulanmaktadır. Makalenin ikinci bölümünde nefsin iç ve dış güçleri, bu güçlerin bedenle ilişkisi başta olmak üzere İhvân’a göre insanın maddeyi aşan boyutu olan nefsin epistemolojik yapısı Gazzâlî ve İbn Sînâ gibi İslam filozoflarının görüşleriyle mukayeseli olarak analiz edilmektedir. Bu bölümün devamında İhvân’ın bilgi anlayışı doğrultusunda insanın kendini tanıması yoluyla evrensel bilgiye ulaşabileceği iddiası değerlendirilmektedir. Bu iddiada anahtar cümle olan “men ‘arefe nefsehu ‘arefe’l-‘ulûme küllehâ” ifadesi söz konusu bilgi anlayışının temelinde yer alan bir tespit olarak sunulmaktadır. Ayrıca bu düşüncenin sonraki gelenek üzerinde derin bir etki bıraktığı iddiası tasavvuf eserlerinden yapılan alıntılarla desteklenmektedir. Makalede ayrıca İhvân’ın kullandığı temsilî anlatım tarzının öğretici bir yöntem olmasının yanı sıra metafizik anlam dünyasının inşasında da kullanıldığına dikkat çekilmektedir. Nitekim insan bedeni ile evren arasında kurulan temsilî ilişkiler İbn Arabî tarafından sistemleştirilen “kevn-i câmi‘” ve “halife” kavramlarının temel öncüllerine işaret etmektedir. Buradan hareketle insanın bireysel bir varlık değil aynı zamanda Levh-i Mahfuzun muhtasarı olarak evrensel bilgiye ulaşma potansiyeline sahip bir özne olduğu vurgulanmaktadır. Sonuç olarak bu makale İhvân’ın insan-nefs-âlem ilişkisi hakkındaki düşüncelerini sistematik bir şekilde ele almayı ve bu düşünceyi merkeze alarak İslam düşünce geleneğinde insanın bilgiye ulaşma noktasında sahip olduğu önemi felsefî olarak temellendirmekte ve tasavvuftaki açılımlarına muhtasar bir şekilde işaret etmeyi amaçlamaktadır. (shrink)

Farklı dil, kültür ve dinlerin harmanlandığı gizemlerin diyarı Hint, tarih boyunca birçok konuda dikkatleri üzerine çekmiştir. Doğal ve tarihî varlıklarının yanı sıra bilimden sanata, edebiyattan felsefeye birçok düşünsel zenginliği de bünyesinde barındırmaktadır. İslâm’la tanışması Müslüman Arap tüccarlar aracılığıyla Miladî 7. yüzyıla rastlayan bu topraklar, aynı zamanda zengin düşünsel devinimin, polemiklerin, eleştiri ve reddiye kültürünün de önemli merkezlerinden biri olmuştur. Bu makale, böylesine çok yönlü zenginlikleri ve dünya Müslümanlarının üçte birinden fazlasını barındıran bir bölgede 19. yüzyılda yetişmiş, genç sayılacak bir yaşta (...) vefat etmiş ve kısa denebilecek ömrüne birçok başarılar sığdırmış Hint’li Müslüman bir âlim Muhammed Kāsım en-Nânevtevî’nin (1833-1880) hayatını ve kelâmcı yönünü konu edinmektedir. O, Rahmetullah el-Hindî (ö. 1891) ve Seyyit Ahmet Han (ö. 1898) gibi Hint diyarının simge isimleriyle çağdaş bir İslâm âlimidir. İngiliz yeniden yapılandırmacılığının dilden dine, tarihten hukuka, ekonomiden siyasete hemen her alanda kendini gösterdiği bir dönemde İslâm’ı savunma adına Nânevtevî’nin ortaya koyduğu fikrî mücadele, üzerinde derinlemesine birçok çalışmanın yapılmasını hak etmektedir. Zira o, İslâm itikadının açıklanmasını ve bu konuda oluşacak şüphelerin giderilmesini hedefleyen kelâm ilminin adeta yaşayan (mücessem) hali olmuş, çağında İslâm’ın tanrı, peygamber, kitap gibi bütün kutsal ve değerlerine topyekûn başlatılan saldırılarla mücadeleye ömrünü adamıştır. Ayrıca Müslümanların kendi aralarında ortaya çıkan ihtilaflara itidalli yaklaşımı ve problem oluşturan konuları somut ve aklî delillerle izah etme gayreti, onu muhaliflerinin nazarında bile müstesna bir konuma oturtmuştur. Nânevtevî ve arkadaşlarının İslâmî talimin sahih ve etkin bir metotla verilebilmesi için küçük bir mescitte nüvesini attıkları çalışmalar, Diyobend’de tesis edilen Dârululûm medresesiyle kurumsallaşmış ve bu medrese Hint diyarının sınırlarını aşarak beynelmilel bir müessese olmuştur. O, günümüzde artık bir düşünsel ekol olarak da tanımlanabilecek olan Diyobend’in kurucusu ve fikrî arenada birçok ilkleri barındıran bir şahsiyet konumunda olmasına rağmen Hint haricindeki literatürde kendisi hakkında çok az şeyin kaleme alınmış olması şaşırtıcıdır. Özellikle Hint’e ait her türlü ayrıntıyla ilgili ciddî literatür oluşturan İngiliz akademi dünyası, Nânevtevî’yi ise adeta görmezden gelmiştir. Tespit edebildiğimiz kadarıyla Türkçe literatürde de onun kelâmcı yönüyle alakalı müstakil herhangi bir çalışma yayınlanmamıştır. Nânevtevî’yle doğrudan alakalı müstakil ilk çalışma olacak bu makalede, nitel, tarihsel, biyografik, betimsel ve karşılaştırmalı araştırma yöntemleri ile içerik analizi, anlatı analizi, yerinde gözlem ve şifahî bilgiler gibi teknikler kullanılarak; önce onun hayatı hakkında bilgiler verilmekte, daha sonra ise kelâmcı ve reddiyeci yönü ortaya koyulmaya çalışılmaktadır. Bu çalışmada Nânevtevî’nin, Hindistan’da bin yıldan fazla süren İslâm’ın uzun tarihinde Hindu âlimleriyle kamuya açık olarak tartışan ilk kişi, Hint Alt Kıtası’nda ortaya çıkan Müslüman modernizmine yanıt veren ilk Müslüman entelektüel, İslâm’ı temsilen aynı ortamda birden fazla dinin temsilcisiyle münazarada bulunan ilk Müslüman âlim olması gibi ilkleri barındıran birçok yönü tespit edilerek ön plana çıkarılmıştır. Son olarak ise nitelikli bir literatür üreten Nânevtevî’nin telifatı, muhtevasına uygun bilimsel disiplinlerin başlıkları altında gruplandırılarak kısaca tanıtımı yapılmıştır. Neticede ise onun bıraktığı genel ilmî mirasın ve özellikle de çağdaşı Hindu reformist Dayananda’nın İslâm’a yönelttiği eleştirilere yazdığı reddiyelerinin; günümüzde ateizm, deizm, agnostisizm gibi akımların İslâm’a yönelik ithamlarına cevap hususunda ciddi katkılar sunabileceğine ve alanla ilgili yapılabilecek yeni çalışmaların neler olabileceğine dikkat çekilmiştir. Ayrıca Nânevtevî’nin, İslâmî fırkalar arasındaki ihtilaflı konulara yaklaşırken takip ettiği metodun ve getirdiği açılımların, özellikle Müslümanlar arasında ayrışmanın yoğun olarak gözlemlendiği günümüzde çözüm adına örnek bir yöntem olabileceğine vurgu yapılmıştır. (shrink)

Nahiv metodolojisinde şiirle istişhâd ve şair tabakaları denilince; Cahiliyye dönemi şairleri, Muhadram şairler, İslâmî dönem şairler ve Müvelled şairler şeklinde dört tabaka akla gelmektedir. Bunlardan ilk ikisinin istişhâd değeri taşıdığı ve sonuncusunun taşımadığı noktasında nahiv bilginlerince uzlaşı söz konusudur. Literatürde verilen bilgiye göre; mütekaddimûn veya üçüncü tabaka da denilen İslâmi dönem şairlerinin şiirleri ise sahih olan kavle göre istişhâd değeri taşısa da söz konusu dönemin şairleriyle muasır olan meşhur dil bilginleri bu tabakanın şiirlerini istişhâda değer görmemişlerdir. Klasik literatürde (...) bazı kaynaklarda ve özellikle modern literatürde bu bilginlerin söz konusu tavrı takınmalarının nedeni olarak; başta Ferezdak (ö. 114/732) olmak üzere Kümeyt el-Esedî (ö. 126/744) ve Zürrumme (ö. 117/735) gibi şairlerin şiirlerinin lahn barındırdığı veya bu şairlerin çağdaşlarınca müvelled kabul edildiği hususu gösterilmiştir. Araştırma derinleştirildiğinde ise nahiv bilginlerinin bu neslin şairlerini tenkit etmelerindeki tek nedenlerin bunlar olmadığı, bunların yanı sıra siyasi ve mezhebi etmenlerin de bu tenkitlere yön verdiğine şahit olunmuştur. Yine ilgili bilginlerin söz konusu şairlerin beyitleriyle ilgili birbiriyle tenakuz teşkil eden dilsel tutumlarda bulundukları da gözlenmiştir. Böylece bu çelişki araştırmanın hareket noktasını teşkil etmiş, meseleyi çözümlemek için etraflı bir araştırma inceleme ihtiyacı hâsıl olmuştur. (shrink)

“Eşik Kavramlar Teorisi” (Threshold Concepts Theory), Türkiye akademik literatüründe henüz yeterince tanınmayan bir eğitim teorisi olarak, Din Eğitimi Bilimi içinde tartışılması, değerlendirilmesi ve çok yönlü olarak ele alınması gereken bir modern dönem eğitim teorisi olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu teori, sosyal yapılandırmacı olan David Perkins’in ‘sorunlu bilgi’ (troublesome knowledge) düşüncesinden yola çıkan ekonomistler Erik Meyer ve Ray Land tarafından 2003 yılında geliştirilmiştir. Dünya genelinde çeşitli disiplinlerden araştırmacıların katkılarıyla zenginleştirilen Eşik Kavramlar Teorisi, şu anda eğitimsel bir yaklaşım olarak farklı alanlarda uygulanmaktadır. (...) Eşik Kavramlar Teorisi, en temelde kavramların niteliklerine ve öğretim süreçlerine odaklanmaktadır. Doğaları gereği sorunlu bilgi olarak kabul edilen zorlu kavramların öğretim esnasında bazı problemlere yol açtığını öngörmektedir. Teori, öncelikle bu kavramların zorluklarının farkında olmayı ve ardından öğrencinin öğrenme sürecinde bu engelleri aşmasına rehberlik etmeyi amaçlamaktadır. Bu noktada, öğretmenlerin teoriyle olan ilişkisi ve öğretim içeriğini buna uygun olarak yapılandırabilme becerisi belirleyici bir rol oynamaktadır. Bu nedenle teori, öğrenme süreçlerinin dönüşümü, öğrenci merkezli öğrenmenin derinleştirilmesi ve öğretmen eğitimi ve uzmanlıkları gibi konularda pedagojik bir perspektif sunmaktadır. Makalede, öncelikle Eşik Kavramlar Teorisi’nin tanıtımına, kavramsallaştırılması sürecine ve genel değerlendirilmesine yer verilmiştir. Bu çerçevede, büyük ölçüde İngilizce kaynaklardan oluşan kapsamlı bir literatür taraması gerçekleştirilmiş, ilgili çalışmalar içerik analizi yöntemiyle değerlendirilerek arşivlenmiştir. Teorinin ortaya çıkışından gelişimine kadar geçen süreçte yöneltilen eleştiriler de ele alınarak disiplinlerarası bir bakış açısıyla bütüncül bir değerlendirme sunulmuştur. Çalışma, nitel araştırma yöntemi temelinde yürütülmüş olup, literatür analizi yoluyla teorik bir çerçeve oluşturmak amaçlanmıştır. Literatürdeki çalışmalar temel alınarak yapılan bu teorik değerlendirmede, Eşik Kavramlar Teorisi’nin Din Eğitimi Bilimi alanında özgün bir perspektif olma potansiyeli ortaya konmaya çalışılmıştır. Araştırmanın temel amacı, Eşik Kavramlar Teorisi’ni Türkiye Din Eğitimi Bilimine tanıtmak olduğundan, kesin sınırları belirlenmiş bir model sunmak yerine, teorinin bu bağlamdaki işlevselliğini tartışmaya açan bir çerçeve oluşturulmuştur. Ön çalışma niteliğindeki bu araştırma, Türkiye’deki İslam Din Öğretimi süreçlerinde Eşik Kavramlar Teorisinin pedagojik değerine dikkat çekmektedir. Gelecekte yapılacak ampirik çalışmalar için bir başlangıç noktası oluşturmakta olan bu çalışma nitel yöntemle oluşturulmuş kuramsal bir zemin olma potansiyeli taşımaktadır. Makale kapsamında “cihad”, “hak”, “halife” ve “emanet” gibi kavramlar eşik kavram özellikleri bakımından ele alınmış ve bu örnekler tablolar halinde sunularak her biri pedagojik potansiyelleri açıdan kısaca değerlendirilmiştir. Bu kavramların din öğretimi açısından eşik niteliği taşımaları bireyin düşünsel ve duygusal dünyasında epistemolojik ve ontolojik kırılmalar yaratma niteliklerinden kaynaklanmaktadır. Bu nedenle çalışmada, teorinin pedagojik katkılarının yanı sıra tanımsal belirsizlikleri, bağlamsal sınırlılıkları ve evrensel geçerliliğe dair tartışmaları da ayrıca ele alınmıştır. Böylelikle teorinin İslam din öğretimi içinde ancak bağlam duyarlılığı yüksek ve eleştirel bir tutum ile uygulanması gerektiği vurgulanmıştır. (shrink)

Arap dili gramerinde istişhâd ameliyesinde diğer naklî deliller kadar olmasa da hadise de yer verilmiştir. Nahivde hadisle istişhâd denilince kimi çevrelerce sadece Hz. Peygamber’in sözleri anlaşılır olmuştur. Oysaki hadis kavramı bundan daha geniş bir içeriğe sahip olup sahâbî ve tâbiî sözlerini de kapsamaktadır. Yine nahiv literatüründe istişhâda dair ortaya konmuş görüşler gözden geçirildiğinde sadece Hz. Peygamber’in sözleri değil az da olsa sahâbenin hatta tâbiînden bazılarının kavillerinin dahi referans alındığı görülmektedir. Bu olgudan hareketle sahâbe ve tâbiîn kavillerinin hadisler içindeki yeri, kavliyle (...) istişhâdda bulunulan sahâbe ve tâbiînin kimler olduğu ve istişhâda etkilerinin niceliksel ve niteliksel durumu gibi hipotezler gündeme gelmektedir. Diğer yandan bir kısmı hâlis Arap olan sahâbe ve tâbiînin sözlerinin “Arap kavli” içinde değerlendirilip değerlendirilmeyeceği konusu da akla gelen bir diğer güçlü soru işaretidir. İşte bu varsayımlardan hareketle şu amaçlar gözetilerek bu araştırmada bir neticeye varılabileceği kanaati hâsıl olmuştur: 1- Sahâbî ve tâbiîn sözlerinin Arap kavliyle ilişkisi 2- Hadisin kavramsal boyuttaki mahiyeti ve sınırlılıkları 3- Hadisle istişhâd çerçevesindeki teorik tartışmalar bir yana literatürde sahâbî ve tâbiî kavliyle istişhâd özelinde pratiğin tespit edilmesi. 4- Elde edilen verilere bağlı olarak literatürde teoriyle pratiğin bağdaşıklık durumunun saptanması. Buna göre araştırmada öncelikle hem erken dönemde hem geç dönemde istişhâd bağlamında eserlerinde sahâbî kavline ve varsa tâbiî kavline yer veren nahiv bilginleri tespit edilmiş, bunlardan öne çıkanlarının her biri için alt başlıklar açılmıştır. Bu başlıklar altında öncelikle ilgili bilginin hadisle istişhâd noktasındaki genel tutumuna kısaca değinilmiş, daha sonra hem sahâbî kavliyle istişhâdına dair dikkat çekici bir örneğe yer verilmeye çalışılmış hem de sahâbî kavliyle istişhâd tavırlarının niteliksel ve niceliksel yönlerine dikkat çekilmeye çalışılmıştır. Araştırmada ulaşılan sonuç erken dönemde Sîbeveyhi (öl. 180/796), Yahyâ b. Ziyâd el-Ferrâ (öl. 207/822), Ahfeş el-Evsat (öl. 215/830 [?]) ve Müberred (öl. 286/900) gibi nahiv âlimlerinin fesahatleriyle ün yapmış olan Hz. Ömer (öl. 23/644) ve Hz. Ali (öl. 40/661) gibi sahâbenin öncü isimlerinin kavillerini az da olsa hüccet edindiği, geç dönemde ise ilk kez Zemahşerî’nin (öl. 538/1144) bu iki sahâbînin dışında farklı kavillerle istişhâd etmesi sonrasında zamanla Abdurrahman b. Abdullah Süheylî (öl. 581/1185), İbn Mâlik et-Tâî (ö. 672/1274), Radî el-Esterâbâdî (öl. 688/1289’dan sonra), Ebû Hayyân el-Endelüsî (öl. 745/1344) ve İbn Hişâm en-Nahvî (öl. 761/1360) başta olmak üzere sonraki dönemin meşhur bilginleri sayesinde daha fazla sahâbî ve tâbiî kavlinin nahiv literatürüne girdiği şeklindedir. Son tahlilde pratikte hadisle istişhâd adı altında başta Hz. Peygamber’in (s.a.s.) bizzat kendi sözlerinin yanı sıra bir miktar sahâbe ve tâbiîn kavlinin de yer aldığı ve bu kavillerin Arap kavli içerisinde yeri olmakla birlikte hadis kategorisine daha yakın olduğu çıkarımına ulaşılmıştır. Yine geç dönemde Zemahşerî, İbn Hazm (öl. 456/1064), Süheylî ve İbn Harûf el-İşbîlî (öl. 609/1212) gibi bilginlerin başta Hz. Peygamber’in (s.a.s.) sözleriyle olmak üzere sahâbe ve tâbiînin kavilleriyle, bir diğer ifadeyle çok hadisle istişhâdın öncül karakterleri olduğu, dolayısıyla çok hadisle istişhâda sadece İbn Mâlik ekseninde bakılamayacağı, sosyolojik denklemler ekseninde dönemsel bir olgu olarak bakılması gereği gibi hususlar diğer çözüm önerileri olarak gündeme getirilmiştir. (shrink)

Genel anlamıyla, ilâhîlik makamının insanoğluyla iletişimi olarak da ifade edilebilecek olan vahiy kavramının değişik din, kültür ve hatta düşünürlerdeki yankısı farklı olmuştur. Bu farklılık, entelektüel dünyaya sıradanlığın ötesinde izler bırakacak türdendir. Zira bazı kavramlar vardır ki, onlara yüklenen manalar algıları yönlendirir ve anlamayı büsbütün şekillendirir. Vahiy de bunlardan birisi olup özellikle dinlerin, kendi hakikatleri çerçevesinde doğru algılanabilmelerinde anahtar bir kavramdır. Bu makalede, kaynağı yönüyle Hindu kutsal metinleri Vedalara yüklenen anlamlardan hareketle Hinduizm’deki vahiy algısı ve ıstılahî anlamından hareketle Kur’ân vahyi (...) konu edilecektir. Mevcut literatürde daha çok Hinduizm’de vahy diye ifade edilen şeyin nasıllığı üzerinde durulmakta ama bu kavramın ıstılâhî menşei olan İslam dinindeki kullanımı açısından ayrıntılı bir mahiyet karşılaştırmasına rastlanmamaktadır. Mecazî anlamına vurgu yapılmadan Hindu kutsal metinleri Vedalar için kullanılan Tanrı’nın vahyi ifadesinin ise bu dinin hakikatini anlamada/kutsallarını anlamlandırmada çeşitli algı sorunlarına sebebiyet verdiği müşahede edilmektedir. Söz konusu eksikliği giderme ve yaşanan algılama sorunlarının çözümüne katkı amacı taşıyan bu çalışmada, öncelikle insanın anlama çabasında kavramlara yüklenen anlamların önemine vurgu yapılmış ve bir disiplini doğru algılamada ilgili disiplinde kullanılan kavramların terim/(ıstılâhî) anlamlarını bilmenin ehemmiyetine kısaca değinilmiştir. Ardından vahiy kavramının ve konuyla alakalı keşf, ilhâm, şruti ve revelation kavramlarının kısa semantik tahliline yer verilmiş, böylece daha sonra Hinduizm’de vahiy konusu işlenirken aslında hangi kavramın tercih edilmesinin daha yerinde olacağının alt yapısı hazırlanmıştır. Vahyin; inzâl ve tenzîl özelliğine sahip olması, Arapça ve kelamî nitelikte okunan bir şey olması, seçilmiş bir elçi ile mukayyet kılınıp bunun vahyi alanın değil gönderenin kendi iradî tasarrufunda bir konu olması gibi niteliklerine dikkat çekilerek bu kavramın mahiyet boyutunun ana çerçevesi çizilmeye çalışılmıştır. Daha sonra Hint düşüncesinde Vedaların kaynağı ve tanrı ile ilintisi üzerinde durularak Hinduizm’de vahiy anlayışının anlamsal iz düşümü çıkarılmıştır. Böylece, Hindu kutsal metinleri Vedaların kaynağı veya tanrı ile ilintisi konusunda Hindular arasında bir fikir birliğinin olmadığı; bunların rişi adı verilen bilge kişiler tarafından kişisel riyâzet neticesinde keşf ve müşâhede yoluyla elde edildiği; dolayısıyla bu durumun haricî bir olay olmayıp ancak saf tabiat, güzel amel ve çok gayretle elde edilebilen batınî/içsel bir olay olduğu saptanmıştır. Bu bağlamda, vahyin ancak tanrı-âlem ayrışmasını esas alan teist tanrı tasavvuruna sahip dinlerde söz konusu olabileceği, dolayısıyla tanrı-âlem bütünleşmesini ifade eden panteist tanrı tasavvuruna sahip Hinduizm’de vahiy yerine keşf ve ilhâm kavramlarının kullanımının daha yerinde olacağına dikkat çekilmiştir. (shrink)

Bu araştırma Hz. Peygamber’e izafe edilen “Dünya müminin zindanı, kâfirin cennetidir” rivayetini konu edinmektedir. Zikri geçen hadisle ilgili literatür taraması yapıldığında müstakil bir araştırmaya rastlanmamaktadır. Esasında ilim geleneğimizde tek bir hadisi bütün yönleriyle inceleyen pek çok araştırma vardır. Ancak söz konusu haberin müsellem ve mesajı açık kabul edilmesi hem Arap hem de Batı araştırmalarına konu edilmemesinin gerekçesi olabilir. İlgili rivayetin temel hadis kaynaklarında muhtelif metinlerle, beş ayrı sahâbîden aktarıldığı tespit edilmiştir. Araştırmamızda sözü edilen metin ve senedler ayrı ayrı incelenerek rivayetin (...) hadis ilmi açısından değeri tartışılmıştır. Rivayetin pek çok tariki olduğu için araştırma merfu‘ haberlerle sınırlandırılmıştır. Sözü edilen rivayete temel hadis metinlerinde hangi bâb başlığı altında yer verildiği ve klasik hadis şerhlerinde metne nasıl yaklaşıldığı tetkik edilmiştir. Rivayetin “zühd” konusunun ayrılmaz bir parçası haline geldiği ve buna bağlı olarak vaaz ve irşad literatüründe önemli bir yer tuttuğu tespit edilmiştir. Hadiste müminin dünya hayatıyla ilişkisine dair serdedilen ifadeler, kabaca “fâni olan her şeye yüz çevirmek” şeklinde tanımlayabileceğimiz zühdle ilişkilendirilmesine yol açmıştır. Hadis şârihleri ise mezkûr haberi dünya arzularının cezb ediciliğiyle, süreklilik arz eden meşakkatli ibadetlerle mükellef olmanın verdiği zorlukla ve dünyada bireylerin başına gelen musibetlere karşı sabretmesi gerektiğiyle ilişkilendirmişlerdir. Bu bakımdan musannifler ile şârihlerin hadisi benzer perspektifle değerlendirdikleri görülmüştür. Çalışmamızda, Kur’an ve hadis metinlerinde yer alan metaforik anlatı biçimi göz önünde tutulduğunda hadisi farklı bir bakış açısıyla değerlendirmenin mümkün olup olmadığı tespit edilmiştir. Zira metafor, retorik sanatların önemli bir unsuru olup, benzetme edatlarını kullanmadan farklı konular arasında anlam bağlantısı kurma sanatıdır. İstiare, teşbih, alegori ve kinaye gibi türlerle benzerlikler taşısa da anlatılan konudan ziyade anlatım tarzını vurgulayarak sözleri güçlendirmesiyle diğerlerinden ayrılmaktadır. Metaforlar düşünce dünyasına derinlik katmakla kalmaz, aynı zamanda karmaşık veya soyut kavramların daha anlaşılır ifade edilmesine imkân tanır. Dilin gücünü ortaya çıkarırken, yaratıcı düşünce ve duygusal bağlantılar kurma becerisini pekiştirerek anlatının içerdiği mesajın vurgusunu artırır ve muhatapta daha derin etki bırakmayı sağlar. Tüm bunlardan hareketle ilgili metinde yer alan “zindan” kavramının metaforik bir anlam içerdiği kabul edildiğinde yeni bir yorum denemesine açık olduğu söylenebilir. Özellikle modern dönemde belirgin, açık ve fark edilir düzeyde ortaya çıkan düşünce ve ahlak krizine karşı bir anlamlandırma yolu seçerek ilgili rivayeti “medeniyet ve sünnet” ilişkisini göz önünde tutarak metaforik bir yorum denemesiyle ele aldık. Zira bu sözleriyle Resûl-i Ekrem’in çökmüş ve çürümekte olan medeniyetlerin haksızlık ve sefaletin kaynağı haline getirdiği tek dünyacı anlayışı reddettiği, nimetlere ve mahrumiyetlere karşı gereğinden fazla ya da az değer atfetmeyi kabul etmediği ve ölümle her şeyini kaybedeceğini düşünenlere karşı bilinç uyandırmaya çalıştığı iddia edilmektedir. Bunun yanında modern insanın İslâm medeniyetini yeniden canlandırabilmesini engelleyen bir dizi kriz vardır. Bunlar ruhsal, bireysel, düşünsel, metafizik ve toplumsal krizlerdir. İnsan, ruhsal krizi manevi ilerleme ve aydınlanmayla; bireysel krizi değerleri arzulara bırakmamakla; düşünsel krizi farklı düşüncelere açık bir şekilde eleştirel düşünceyi geliştirmekle; metafizik krizi dünyevi cazibelerden arınarak varoluşsal kısıtlamalara sırt çevirip bilgi ve anlam arayışına yönelmekle; toplumsal krizi toplumdaki değişimlere katkıda bulunarak insan hakları mücadelesi vermekle alt edebilir. Araştırmamızda insanın bu krizlerle başa çıkıp zindandan kurtularak özgürlüğe kavuşacağı ve kendi medeniyetini kurabileceği fikri metaforik bir yorum denemesiyle ileri sürülmüştür. Modern dönemde karşımıza çıkan sorunların tespitinin ve bu sorunlara dair çözüm önerilerinin rivayet kültüründen beslenmek suretiyle yapılmasının mümkün olup olmadığı da bu sayede tetkik edilmiştir. Bu kapsamda “Dünya müminin zindanı, kâfirin cennetidir” rivayetinin ne şekilde anlaşıldığı veya anlaşılması gerektiği etrafındaki tartışmalara temas edilerek yeni bir yorum arayışına gidilmiştir. Söz konusu arayış “deneme” olarak isimlendirilmiş ve sonraki araştırmacıların çok daha kapsamlı denemelerde bulunması hedeflenmiştir. (shrink)

Nietzsche, 19.yy Alman filozofu, edebiyatçı, müzisyen, dilbilimci ve kültür eleştirmeni olup, modern Arap edebiyatı alanında en çok tanınan isimlerinden biri edebiyatçı, ressam, şair ve filozof Cibrân Halil Cibrân olmuştur. Edebiyatla felsefeyi bir araya getiren Cibrân’ın yazım hayatı üç evreye ayrılmaktadır. Toplumsal konularla ilgilendiği ilk dönem, şüphe ve başkaldırıyı içine alan ikinci evre ve zihin olgunlaşmasına erişip daha barışçıl düşüncelere geçtiği üçüncü evredir. Cibrân, Nietzsche’yi benimseyip, onun düşünceleriyle kendini özdeşleştirdiği ikinci evrede, Ermiş adlı eserini kaleme almıştır. Ermiş adlı çalışma konu ve (...) düşünsel bağlamda Böyle Buyurdu Zerdüşt ile oldukça benzerlik göstermektedir. Çalışmada da din, ahlak, kültür, felsefe ve bilim üzerine eleştirel yazılar yazan Alman filozof Friedrich Wilhelm Nietzsche’nin Also Sprach Zarathustra orijinal adıyla kaleme aldığı Böyle Buyurdu Zerdüşt adlı eseri, Modern Arap edebiyatında büyük bir dönemin başladığı Mehcer edebiyatının en önemli yüzü olan Cibrân Halil Cibrân’ın The Prophet orijinal baskılı Ermiş adlı eseri yukarıda bahsedilen benzerlik ve farklılıklar açısından karşılaştırılacaktır. (shrink)

Algı ve kavramlar arasındaki ilişki problemi bize Kantçı felsefenin mirasıdır. Burada nesne adını alan şey, zihnin sentetik birlik fonksiyonu yoluyla ortaya çıkmaktadır. Peki, bu algıda verilene kavramsal olanın eklenmesi işlemi zihnin biricik fonksiyonu olabilir mi? Eğer öyle olsaydı algı veya duyum ile kavramlar arasındaki ilişkiyi açıklamak pek güç olacaktı. Çünkü bu durumda dışsal-duyusal ile içsel-kavramsal olan arasındaki ilişki ancak bir üçüncü bağlantı aracılığıyla açıklanabilir. Oysa zihnin kavramsal-teorik fonksiyonu dışında daha başka fonksiyonları da vardır. Yani algı yalnızca nesnenin algısı olarak (...) sınırlandırılamaz. Kavramlar algıdan tamamen farklı olmak şöyle dursun, aksine algının kendisi de bir zihinsel süreçtir. Bir başka deyişle Kant’a göre kavramlar aprioridir. Ben de bu görüşe katılıyorum ama burada asıl problem kavramların nasıl apriori oldukları ve duyumun onların içine nasıl girmekte olduğudur. Bu soru yanıtlandığında algı ile kavramlar arasındaki ilişkinin de aydınlanacağına inanıyorum. Ve bu soru algının daha arkaik fonksiyonları incelenerek yanıtlanabilir. Bu bakımdan burada ifade fonksiyonunu algı-kavram ilişkisi açısından ele alıyorum. Ben bu metinde yukarıdaki görüşü, Ernst Cassirer’in -bir tür ‘fonksiyonalizm’ olarak tanımlanan-zihin felsefesi açısından inceliyorum. The problem of relationship between perception and concepts is known with Kantian heritage. Here, what is called object, emerged in the way of the function of synthetical unity of the mind. Then our question becomes could the operation of adding the conceptual to the given in perception be the only function of mind? If it were so, (giving the explanation of) explaining the relationship between perception and concepts would hardly be possible. Since in this case a third causal function should be required to construct the relationship between external-sensorial and internal-conceptual. Thus, this requirement could only mean that mind is a conceptual apparatus. However, (mind has many other functions alongside the conceptual-theoretical function) conceptual-theoretical function is not the only function that mind does have. That is, perception could not only be limited as the perception of the object. Concept as a mental process is not different from perception; rather perception itself is a mental process too. According to Kant concepts are a priori and I agree with this view. Yet, here the point is to decide how concepts are a priori and how sensation affects concepts. Once this question is answered, (it could be possible to throw light to) the relationship between concepts and sensation could be illuminated. This problem also could be solved by investigating the more archaic functions of perception. In this context I am taking into consideration expressive-function in terms of the relationship between perception and concept.In this paper, I will address the above mentioned view in terms of Ernst Cassirer’s philosophy of mind which I define (this) as a kind of ‘functionalism.’. (shrink)

Felsefenin durumu ve geleceği üzerine genel bir derin düşünme çoğu kez yüzeysellik ve entelektüel bir tatminkârlık ile sonuçlanmaktadır. Üstelik takvimde rastgele bir an olan yeni yüzyılın başlamasının kendisi bile, bu tür düşünmeler ile meşgul olmaya karşı genel bir varsayımı geçersiz kılmak için yeterli gibi görünmüyor. Bununla birlikte ciddi bir risk olmasına rağmen, felsefenin şimdiki ve gelecek durumu üzerine bir şeyler söyleme riskini kabul edeceğim. Konu içerisindeki önemli kapsamlı değişimlerin birkaçı, benim yaşam sürecimde ortaya çıktı ve ben onların, konunun geleceği (...) açısından yol açtıkları olanaklılıkları ve önemlerini tartışmak istiyorum. (shrink)

Bu makale klasik mantık metinlerinde yaygın biçimde tekrar eden “bi’l-imkân ‘inde’l-Fârâbî ve bi’l-fi‘l ‘inde’ş-Şeyh” ifadesini merkeze alarak önermenin konusu bağlamında Fârâbî’ye (ö. 339/950) nispet edilen bi’l-imkân görüşünün gelenek içerisindeki yorumlanışını incelemektedir. Önermede konu olarak vaz edilen şeyin (unvânu’l-mevzu), kaplamına girmesi mümkün olan her şey hakkında söylenebilmesini mümkün gören bi’l-imkân görüşünün, Fârâbî’nin mevcut metinlerinde doğrudan ve açık bir şekilde yer almadığı; bu görüşün İbn Sînâ (ö. 428/1037), Fahreddin Râzî (ö. 606/1210) ve muhtemelen İbn Rüşd’ün (ö. 595/1198) aktarımları üzerinden gelenek içerisinde (...) dolaşıma girdiği görülmektedir. Bununla birlikte bi’l-imkân görüşü, tarihsel süreç içerisinde önermede konu olarak vaz edilen şeyin (unvânu’l-mevzu), kaplamındaki fertler için en az bir defa bi’l-fi‘l doğrulanması gerektiğini ileri süren İbn Sînâcı bi’l-fi‘l görüşüne alternatif bir teori olarak inşa edilmiştir. Özellikle Efdalüddin Hûnecî’nin (ö. 646/1248) kipli önermelerin döndürmesi ve mümkün kipli kıyaslar gibi konularda İbn Sînâcı bi’l-fi‘l anlayışının bazı tutarsızlıklar içerdiğine yönelik eleştirileriyle birlikte bi’l-imkân görüşü, söz konusu tutarsızlıkların çözümü için başvurulan bir teoriye dönüşmüştür. Nasîruddin Tûsî (ö. 672/1274) ve takipçileri tarafından istidâdî imkân olarak yorumlanan bi’l-imkân görüşü, mantıkçıların çoğunluğuna göre genel imkândır. Bu noktada özellikle Kutbuddîn Râzî’nin (ö. 766/1365) Tûsî’ye konuyla ilgili yönelttiği eleştiri ve bu eleştiri çerçevesinde geliştirilen “nefsü’l-emrde imkân” anlayışı, tartışmanın sonraki seyrini belirleyen etkili bir yorum olarak öne çıkmıştır. Bu çerçevede makalede ilk olarak bi’l-imkân görüşünün metinsel ana dayanağı olan İbn Sînâ’nın aktarımları ele alınmakta, ikinci ve üçüncü bölümde bi’l-imkân görüşünün bi’l-fi‘l görüşüne nasıl alternatif bir teori olarak inşa edildiği ve bi’l-imkân görüşünün gelenek içerisindeki farklı yorumları incelenmektedir. Makalenin son bölümünde ise Fârâbî’nin mevcut metinlerinden İbn Sînâ sonrası mantıkçıların imkân yorumlarına kaynak olması muhtemel bazı pasajlar tahlil edilmektedir. (shrink)

Bu çalışmada Tanrı’ya yönelik tahayyül biçimlerini ölçmeye yönelik kültüre duyarlı bir ölçme aracı geliştirilmiştir. Ölçekle ilgili yapılan psikometrik analizler, ölçeğin yeterli derecede geçerli ve güvenilir bir araç olduğunu göstermektedir. Allah tahayyülleri ölçeği, toplam varyansın %50,35’ini açıklayan dört faktörden ve toplam 19 maddeden müteşekkil bir yapı sergilemektedir. Yapılan faktör analizine göre ölçekteki birinci faktöre “İlgisiz Allah” (ilgisiz), ikinci faktöre “Korkutan Allah” (korku-ceza yönelimli), üçüncü faktöre “Seven ve korkutan Allah” (dengeli), dördüncü faktöre ise “seven Allah” (sevgi yönelimli) ismi verilmiştir. Yapılan doğrulayıcı faktör (...) analizi, ölçeğin dört faktörlü yapısını doğrulamıştır. Güvenirlik analizlerine göre Allah Tahayyülleri ölçeği (ATÖ) için iç tutarlılık ölçütü olan Cronbach’s alpha katsayısı α=.61 olarak hesaplanmıştır. Aynı ölçeği oluşturan maddeler yarıya bölme tekniği (Split-half) ile analiz edildiğinde iki yarım ölçek arasındaki korelasyon katsayısının.69 olduğu görülmüştür. 53 kişilik bir popülasyon ile on gün arayla yapılan iki ölçüm sonuçları arasındaki korelasyon katsayısı ise.69, (p<.01) olarak ölçülmüştür. Sonuç olarak Allah Tahayyülleri Ölçeğinin yeterli düzeyde güvenilir ve geçerlik skorları ürettiği, konuyla ilgili çalışmalarda rahatlıkla kullanılabileceği söylenebilir. (shrink)

Ortodoks bir Yahudi okulunda geleneksel Yahudilik eğitimi veren Rabbi Amnon Bazak’ın bu kitabı, Tanah’ın bilimsel bir tarzda incelenmesi neticesinde ortaya çıkan sorulara inançlı bir Yahudi’nin nasıl yaklaşması gerektiğini konu edinmektedir. Yazar, kutsal metinle ilgili yapılan bu eleştirel çalışmaların neticeleri açıkça tartışılırken Ortodoks Yahudiliğin son dönemlere kadar bu konuyu yeterince gündemine almamasını doğru bulmaz. Bu kitabı yazmaktaki asıl niyetinin “kendi sorularımızı nasıl yanıtlayacağımızı” öğrenmek olduğunu söyler. İnsanların inançlarıyla çatışan meselelerle karşılaştıklarında bu karşı çıkış noktalarını inanç sistemleriyle uzlaştırmanın yollarını bulacaklarını düşünür. Yazar (...) ortaya koyduğu bu ilke ışığında, Tanah’a karşı son yüzyılların en önemli “meydan okuması” olan Kitâb-ı Mukaddes Eleştirisi’yle yüzleşmenin çok da korkulacak bir şey olmadığını belirtir. Kitâb-ı Mukaddes Eleştirisi’nin bir tehditten ziyade Tanah metninin daha derinlemesine anlaşılması için bir araç olarak görülmesini önerir. (shrink)

Bu makalede, Yıldız Sarayı Kütüphanesi’nde kayıtlı olan AY6760 nüshası incelenmektedir. Nüsha Hz. Osman’a atfedilmesi yönüyle önem arz etmektedir. Daha önce üzerine akademik bir çalışma yapılmamış olan bu nüsha II. Abdulhamit’in özel kütüphanesinde bulunan eserler arasındadır. Bu çalışma, nüshayı kodikolojik, paleografik, resmü’l-mushaf ve kıraat yönlerinden inceleyip transliterasyonunu sunmaktadır. Kodikolojik incelemede; cilt yapısı, varakların durumu, forma yapısı, satır düzeni, sayfa yerleşimi, kütüphane mühürleri, kenar kayıtları, süsleme ögeleri ve nüshaya izafe edilen isnat gibi özellikler incelenmiştir. Paleografik incelemede harflerin tamamının başta, ortada (...) ve sondaki yazımları tablolaştırılmış ve Déroche’un paleografi tablosuyla karşılaştırılmıştır. Resmü’l-Mushaf incelemesinde nüshada tespit edilen 3057 kelime veri tabanına işlenmiş ve literatürde yer alan bilgilerle karşılaştırılmıştır. Ulaşılan sonuçlar bir grafik ile gösterilmiştir Kıraat incelemesinde ise nüshada yazının imkân verdiği okuyuşlar ile on kıraate dair bilgiler karşılaştırılmış ve elde edilen sonuçlar hem tablo halinde hem de yüzdesel grafik ile gösterilmiştir. Sonuç olarak; nüshanın Hz. Osman’a ait olmadığı, 8-10. yüzyıl özelliklerini gösteren bir yapıda olduğu, Nâfiʿ, Ebû Amr ve Ebû Caʿfer kıraatlerinin çok az bir farkla öne çıkması sebebiyle Medine ve Basra kıraatlerine daha yakın olabileceği sonucuna ulaşılmıştır. (shrink)

İslam tarihinde Müslüman topluluk içinde ilk fikrî ve fiilî anlaşmazlıklar Hz. Peygamberin (s.a.v.) vefatının ardından başlamış daha sonra Hz. Osman ve ardından Hz. Ali döneminde olayların büyümesiyle Hâricîlik mezhebi tarih sahnesine çıkmıştır. Sıffîn savaşını bitirmeyi ve Müslümanlar arasında barışı temin etmeyi hedefleyen Tahkîm olayı başka bir ayrılıkla neticelenmiş, Kur’ân’ı-Kerîm’in hükümlerine uyulmadığı gerekçesiyle Müslüman topluluktan büyük bir grup ayrılarak Nehrevan’a çekilmiştir. Çoğu taşradan gelmiş, eğitim seviyesi düşük askerlerinden oluşan ve daha sonra Hâricîler diye isimlendirilen bu grup, kendi içlerinde de anlaşamamış pek (...) çoğu aşırılık yanlısı bir tavırla Emevî ve Abbasî Devletleri döneminde isyan etmiş ve muhtelif şiddet olaylarına karışmıştır. Hicrî üçüncü asrın sonlarında İbâdiyye hariç, başta Ezârika olmak üzere aşırılığa meyleden veya şiddete başvuran Hâricî gruplar dağılıp yok olmuştur. Hâricî kitleler içerisinde ortaya çıkmış olan İbâdiyye kendi dönüşümünü sağlayarak ve hatta fikir ve yöntemlerindeki yumuşaklık sebebiyle halktan gerekli desteği alarak bir yandan Kuzey Afrika’da 132 yıl hüküm süren Rüstemîler Devletini kurarken diğer yandan da fikrî bünyesini inşa etmiştir. Günümüzde Kuzey Afrika, Umman ve Zanzibar’da yedi milyona yakın nüfusa sahip olan bu mezhep pek çok açıdan etüt edilmeyi hak eden bir topluluk ve bir fikir akımıdır. İbâdiyye, hicrî ikinci asra dayanan yazılı eserleri ve yüzyıllarca biriktirdiği deneyimi ile İslam dininin inanç, davranış ve siyaset esaslarının tedvini için sosyo-politik zeminin anlaşılmasında değerli verilere sahiptir. Öte yandan mezhebin her açıdan objektif olarak ele alındığını söylemek mümkün görünmemektedir. Hicrî üçüncü asrın sonlarından itibaren yazılan fırak ve makālât türü eserlerde çeşitli gerekçelerle Hâricîlik için kullanılan pek çok yerici ifade, aidiyeti iyice araştırılmadan İbâdiyye’yi teşmil edecek şekilde kullanılmıştır ve halen de kullanılmaya devam etmektedir. Burada asıl dikkat edilmesi gereken önemli bir husus, ehl-i biꜤdat yahut ehl-i küfre ait olduğu değerlendirilen pek çok şahıs, düşünce veya ekolün ilmi açıdan tevsiki yapılmadan İbâdiyye’ye nispet edilmiş olabileceğidir. Bu makalede İbâdiyye’nin tarihi derinliklerine inilerek hem inanç sahasına yeni birtakım fikir veya tespitleri kazandırmak hem de mezhebin doğru bir şekilde anlaşılmasına katkı sunmak için İbâdiyye’ye nispet edilen bazı fikir, şahıs yahut alt grupların durumu ele alınmıştır. Bu amaçla temel fırak ve makālât eserleri, İbâdiyye’nin muteber klasik ve çağdaş kaynaklarıyla mukayeseli olarak kullanılmış ve İbâdiyye’ye nispeti tartışmalı olan alt grupların mezhebe aidiyeti tespit edilmeye çalışılmıştır. (shrink)

Cambridge’deki büyük akademik cemaatin sakinleri olan bizler bir araya geldik ve hoşgörü ve onun egemen politik iklim içerisindeki yeri hakkında dostça ama ateşli bir tartışma yürüttük. Okuyucu, bizim nerelerde aynı düşüncede olmadığımızı bulmakta hiçbir zorluk çekmeyecektir. Diğer taraftan, farklı başlangıç noktalarından ve farklı yollardan hareketle yaklaşık olarak aynı yere ulaştık. Her birimiz için, egemen hoşgörü kuramı ve pratiğinin, incelendiği takdirde, korkunç politik gerçekleri gizlemeye yarayan bir maske olduğu ortaya çıktı. Kızgınlığın tonu makaleden makaleye keskin bir şekilde artmakta; belki de (...) boş yere, okuyucuların bu noktaya getiren akıl yürütmeyi takip edeceklerini umuyoruz. Nihayetinde bu kızgınlık hem kafa hem de kalpte ikamet etmektedir…. (shrink)

İstanbul’un fethinden sonra Avrupalı Hıristiyan güçler, Haçlı Seferi hazırlıklarına başlamış ve bunun için Roma-Germen İmparatorluğu ve Papalık eliyle toplantılar ve kongreler gerçekleştirmişlerdir. Toplantıların haricinde bir birlik çağrısı için Avrupa’nın ilk matbaası olan Gutenberg Matbaasında “Türklere Karşı Hıristiyanlara Bir Uyarı” adıyla dokuz sayfalık bir kitapçık basılmıştır. Yüzlerce yıl varlığından haberdar olunmayan bu tek nüshalık eser, 19. yüzyılda “Türk Takvimi” adıyla ve Avrupa’nın ilk matbu takvimi olma iddiasıyla gün yüzüne çıkartılmıştır. Bu çalışma kapsamında incelenen nüshaya Münih Dijital Kütüphanesi üzerinden ulaşılmıştır. Eserle (...) ilgili ikincil çalışmalar için Avrupa’daki dijital kütüphaneler ve uluslararası veri tabanları taranmıştır. Bu yöntemle elde edilemeyen bir kısım eserler ise Türkiye’deki çeşitli üniversite kütüphanelerinden temin edilmiştir. Bu çalışmada söz konusu takvimin açık bir propaganda metni olduğu görülmüştür. Gerek dönemin Hıristiyan devlet adamları gerekse Avrupa Hıristiyan toplumu takvimin hedef kitlesi, Müslümanlar / Türkler de takvimdeki düşman kabul edilen taraflardır. Dolayısıyla söz konusu takvim dinî referanslar üzerinden kurgulanmış, on iki havariye atfen on iki ay üzerinden bir metin oluşturulmuştur. Her bir ayda Hıristiyanlar için kutsal kabul edilen azizlerin isimleri zikredilerek söz konusu propagandanın etkisi artırılmaya çalışılmıştır. Azizlerin bir kısmının Anadolu coğrafyasından seçilmesi, Müslüman topraklarının dinî köken temellendirmesi üzerinden meşru hedef haline getirme çabası olarak değerlendirilmektedir. Bir Haçlı seferi çağrısı olan bu takvimde başta Roma Germen İmparatorluğu olmak üzere, İngiltere, Fransa, Macaristan, Burgonya, Kastilya, Danimarka, İsveç, Norveç, Polonya, Venedik, Napoli ve Aragon gibi Avrupa’nın etkili tüm Hıristiyan güçlerine yönelik hitaplar bulunmaktadır. Ancak çağrının merkezinde imparator, onun hâkimiyet kurduğu bölgeler ve tebaası olan Alman toplumu yer almaktadır. Doğrudan muhatap alınan halkların başında ise Almanlar bulunmaktadır. Zira takvim hem Alman coğrafyasında hem de Alman dilinde basılmıştır. Almanlar dışında Balkan ülkelerindeki Ragusalılar, Arnavutlar, Bulgarlar, Dalmaçyalılar, Kosovalılar ve Slavlar da bu birliğe davet edilerek, Osmanlı bünyesinde olan veya sınırında yaşayan bu halkların harekete geçmeleri sağlanmaya çalışılmıştır. Üzerine sınırlı sayıda çalışma bulunan “Türk Takvimi”, Türkçe literatürde sadece Türkçeye tercüme edilen bir eserde yer almış, hakkında herhangi bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu çalışmayla, söz konusu eserin oluşum sürecinin ortaya konması, bu eserin Avrupa’nın ilk matbu kitabı olduğu tezinin işlenmesi, eserin tahlili ve dönemi inceleyen araştırmacıların bu takvimin varlığından haberdar edilmesi amaçlanmıştır. Metinde Hıristiyan toplum tarafından kabul gören başat öğelerin özellikle seçilmiş olmasından dolayı, söz konusu hususlar da çalışmamızda dinî referans kaynakları üzerinden tek tek tespit edilerek yorumlanmıştır. (shrink)

Sûfîlik ve şiîlik günümüzde birbirlerinden ayrı iki düşünce sisteminin adı olsa da, Şîa’nın imam gördüğü şahsiyetlerle, sûfîlerin velî gördüğü bazı zâtların ortak olması, iki ekolün imâmete/velâyete benzer bir yaklaşım içerisinde bulunmalarını mümkün kılmaktadır. Bu doğrultuda sûfî ve şiîlerin bilgi açısından insanları sınıflandırma şekilleri incelendiğinde birbirlerine yakın görüşler ürettikleri ortaya çıkmaktadır. Her iki ekolün insan sınıflandırmasında avam, havas ve havasü’l-havas diyebileceğimiz üçlü sınıflandırma göze çarpmaktadır. Bu sınıflandırmanın epistemolojik açıda yapıldığı görülmektedir. Bu bağlamda bilgiye ulaşabilme noktasında havasü’l-havasın duyu ötesi bilgiye ulaşabilirliği benimsenirken, (...) diğer insanların standart bilgi kaynaklarının dışına çıkamayacağı kabul edilir. Havasü’l-havas teriminin sûfî düşüncede peygamberler ve velîleri, şiî düşüncede ise peygamberler ve imamları içine alması, bu iki düşünce sisteminin birbirlerine olan etkisi olarak düşünülebilir. (shrink)

Mezheplerin teşekkül etmeye başladığı ilk dönemlerden itibaren istihsanın bir istidlal yöntemi olup olmadığı tartışılagelmiştir. Bu tartışmaların temelinde kavramsallaşma sürecini henüz tamamlamamış olan istihsan teriminin çağrıştırdığı keyfiliğin/sübjektivitenin etkisi çok fazladır. Bu yüzden istihsanı bir yöntem olarak benimseyenler, ağır ithamlara maruz kalmışlardır. İstihsanı benimseyenlerin başında Hanefî hukukçular gelmektedir. Öyle ki istihsan yöntemi Hanefî mezhebiyle anılır hale gelmiştir. Bununla birlikte mezhebin önde gelen temsilcilerinden biri olan ve kıyas metodunu kullanmasıyla ön plana çıkan Züfer b. Hüzeyl’in istihsana yaklaşımıyla ilgili iki farklı yaklaşım (...) tespitedilmiştir. Yaptığımız araştırma ve inceleme neticesinde her iki tespitinde isabetli olmadığını; Züfer b. Hüzeyl’inkıyas yapmadaki becerisinin yanı sıra istihsana müracaatta sonuna kadar kıyas taraftarı olduğunu; ancak kıyasın meselelere çözüm üretmede yetersiz kaldığı ya da doğru sonuç vermediği durumlarda ise ızdırârın da bir gereği olarak meseleyi hükümsüz bırakmama adına istihsana müracaat ettiği görülmektedir. Sonuç olarak Züfer b. Hüzeyl’in genel hatlarıyla Hanefî usulüne bağlı kalmakla birlikte istihsanı bir istidlâl yöntemi olarak kullanma hususunda çerçeveyi oldukça daralttığını; kıyasa başvurma konusunda ise sınırları mümkün olduğunca geniş tuttuğunu söylemek mümkündür. İctihad hürriyeti ve hukûkî zenginlik açısından oldukça önemli olan Hanefi mezhebindeki mezhep içi ihtilaflar, hukûkî istikrar ve emniyeti tehdit etme potansiyeli taşımakta ve ayrıca ihtilaflı meselelerde hüküm veya fetva verecek fakihlerin işini zorlaştırmaktadır. Bu nedenle mezhep içerisindeki ihtilaflı meselelerde râcih görüşü tespit etmek, diğer bir ifadeyle mezhep içi tercih, zorunlu bir ihtiyaçtır. Mezhep içi tercih, “muayyen bir mesele ile ilgili mezhepteki muhtelif kavil veya rivayetlerden daha ağır basanı, üstün olanı belirlemek” şeklinde tarif edilebilir. Tarihi süreçte bu ihtiyacı karşılamak için muhtasar ve fetva kitapları gibi farklı telif türleri; esahh-ı akvâl ve maʻrûzât gibi farklı uygulamalar ortaya çıkmıştır. Bu ihtiyacı gidermeyi hedefleyen uygulamalardan biri de Osmanlı Devleti’nin son dönemindeki kanunlaştırmalardır. Fıkha dayalı kanunlaştırmanın ilk örneği olan Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye ile mezhep içi tercih arasındaki ilişki ve bu bağlamda Mecelle hazırlanırken, mezhep içi tercihte nasıl bir usûl izlendiği; râcih görüşe ne oranda uyulduğu; Mecelleʼde yer alan râcih görüşe aykırı kanun maddeleri ve bunların gerekçeleri; ihtilaflı bütün konularda düzenleneme yapılıp yapılmadığı ve râcih görüşleri belirleme ihtiyacının ne kadar giderildiği, incelenmesi gereken konulardır. Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye gibi bir kanun metnine ihtiyaç duyulmasının temel nedenlerinden birisi, Hanefî mezhebinde mezhep içi ihtilafların çokluğudur. Buna bağlı olarak Mecelleʼnin hedefi râcih görüşler içeren oluşan bir kanun hazırlamaktır. Mecelle’nin esbâb-ı mûcibeleri mezhep içi tercih açısından incelendiğinde, esbâb-ı mûcibelerin iki temel işlevi olduğu görülür. Bunlardan ilki, kanunun büyük oranda mezhepteki râcih görüşlere uygun olarak hazırlandığını vurgulamaktır. Öyle ki, Mecelle’nin ilk on kitabının esbâb-ı mûcibelerinde bu husus mutlaka ifade edilmektedir. Esbâb-ı mûcibelerin diğer işlevi ise niçin bazı maddelerde râcih görüşe riayet edilmediğini gerekçelendirmektir. Esbâb-ı mûcibelerde on iki maddenin râcih olmayan görüş doğrultusunda hazırlandığı belirtilmektedir. Mecelleʼnin 1851 maddeden oluştuğu göz önünde tutulduğunda Mecelleʼnin muhtevasında râcih görüşlerin ne kadar etkili olduğu daha iyi anlaşılacaktır. Esasen devrin özelliği de bunu zorunlu kılmaktadır. Zira Kitâbüʼl-Havâlenin 692. maddesinde Züferʼin râcih olmayan görüşünün tercih edilmesi, başta Şeyhülislam Hasan Fehmi Efendi olmak üzere bazı çevrelerin tepkisine neden olmuş ve bu sebeple Ahmet Cevdet Paşa Divân-ı Ahkâm-ı Adliyye nâzırlığından ve Mecelle Komisyonu başkanlığından azledilmiştir. Râcih görüşe aykırı maddelerin esbâb-ı mûcibeleri incelendiğinde, bu yöndeki tercihlerde maslahat ve örfün belirleyici olduğu görülmektedir. Ayrıca bazı fakihlerin tercihlerinin de bir tercih sebebi olarak zikredildiği görülmektedir. Hanefi kaynaklarda en sık karşılaşılan tercih sebebi naslara uygunluktur. Buna karşın Mecelleʼde sefîhin hacri konusu dışında, naslara uygunluğun bir tercih sebebi olarak işletilmemesi dikkat çekicidir. Mecelle Komisyonunun bazı tercihlerine diğer kurumlarca müdahale edilmiştir. Komisyonca hazırlanan kitaplar hem Meclis-i Vükelâ hem de Meşîhat tarafından incelenmiş ve bu esnada bazı tashihlere konu olmuştur. İşte râcih olmayan görüş esas alınarak hazırlanan iki maddeye Meclis-i Vükelâ tarafından müdahale edilmiştir. Bunların birincisi hakk-ı mürur ve hakk-ı şirbin müstakil olarak satımının cevazını savunan Belh Meşâyihinin görüşü doğrultusunda yazılan 216. madde, ikincisi ise ecîr-i müşterekin tazmin sorumluluğunu düzenleyen 611. maddedir. Mecelle’nin ilk ve en hacimli kitabı olan Kitâbüʼl-Büyûʻun muhtevası mezhep içi tercih açısından incelendiğinde, ihtilaflı konularda genelde mezhepteki râcih görüşün esas alındığı görülmektedir. Kitâbüʼl-Büyûʻun esbâb-ı mûcibesinde, dört meselenin râcih olmayan görüş esas alınarak hazırlandığı ifade edilmekte ve bu tercihler örf ve maslahatla gerekçelendirilmektedir. Ancak Kitâbüʼl-Büyûʻdaki râcih görüşe aykırı maddeler bunlarla sınırlı değildir. Bizim araştırmamıza göre bunlara ilaveten üç madde daha râcih olmayan görüş tercih edilerek hazırlanmıştır. Bunlar beyʻ biʼl-vefânın menkullerde cevazına dair 118. madde, gabn-i fâhişin tanımı hakkındaki 165. madde ve şart muhayyerliğinin hükmü ile ilgili 309. maddedir. Bu üç madde, Mecelleʼdeki râcih görüşe aykırı düzenlemelerin sadece esbâb-ı mûcibelerde açıklananlardan ibaret olmadığını göstermektedir ve bu durum Mecelle hazırlanırken izlenen usûle aykırıdır. Hanefi mezhebindeki bazı ihtilaflı meselelerde hangi görüşün râcih olduğu konusunda tercih ehli fakihler ihtilaf etmişlerdir. Bu meselelerde Mecelleʼde düzenleme yapılırken nasıl bir yol izlendiği açıklanmamıştır. Bu meseleler incelendiğinde çoğunluk tarafından tercih edilme, kolaylığı temin etme ve bazı fakihler tarafından tercih edilme gibi hususların etkili olduğu söylenebilir. Mecelleʼdeki tercihler sadece şerʻî hükümler arasında gerçekleşmemiştir. Buna ilaveten tanımlar ve tanımlarda yer alan kayıtlar da tercihe konu olmuştur. Bu kapsamda Kitâbüʼl-Büyûʻdaki beyʻ akdi, mevkûf akid ve gabn-i fâhişin tanımına ilişkin tercihler örnek olarak zikredilebilir. Hanefi mezhebin içerisindeki ihtilaflı bazı meseleler Mecelleʼde düzenlenmemiştir. İhtilaflı meselelerin çokluğu ve dolayısıyla bütün bunları kapsayan bir kanun hazırlamanın zorluğu dikkate alındığında bu durum doğaldır. Ayrıca bu meselelerden bazıları sık gerçekleşmediği ve lüzumlu görülmediği için Mecelleʼde düzenlenmemiş olabilir. Ancak düzenleme yapılmayan ihtilaflı meselelerin tamamını bu sebeplerle izah etmek mümkün değildir. Zira yasal düzenleme yapılmayan ihtilaflı meselelerin bazıları temel, görece önemli meselelerdir ve muhtasarlarda yer almaktadır. Bu durum Mecelle hazırlanırken, ihtilaflı bazı meselelerde tercih yapmak yerine bu meselelere ilişkin düzenleme yapmama metodunun benimsendiğini göstermektedir. İhtilaftan ârî bir kanun metni oluşturmanın bir yolu olarak da bu usûlün benimsendiği söylenebilir. Böylece bu meselelerde râcih görüşü tespit etme işi hâkimlere bırakılmıştır. Bu durum Mecelleʼnin hedefi olan râcih görüşleri tespit etme ihtiyacını gidermeye uygunluk arz etmemektedir. Ancak bu durum bütün meseleleri kuşatan bir kanun yapmanın güçlüğünün bir sonucudur. (shrink)

Abbâsî Halîfesi Mansûr tarafından 145-146/762-763 yılları arasında temelleri atılan Bağdat, yoğun göçler neticesinde derhal nüfuslanarak İslam dünyasının en büyük şehri ve cazibe merkezi haline gelmiştir. Kuruluşunu takiben muhtelif beldelerden en yetenekli ve saygın bilginleri bünyesine celp ederek kısa sürede İslam medeniyetinin önde gelen bilim-kültür havzasına dönüşmüştür. Orta Asyalı Hârezm halkı söz konusu gelişmede önemli bir rol oynamıştır. Bu çalışma, ilmi ve entelektüel ortamın teşekkülü sürecinde Bağdat’ta etkili olan Hârezmli alimleri incelemektedir. Hârezmli olup Bağdat’a yerleşen veya Bağdat’ta doğup faaliyet gösteren (...) ulemanın ileri gelenlerini konu edinmektedir. Mekan olarak şehri esas alan araştırma, zaman yönünden Bağdat'ın kuruluş tarihi sayılan 146/763'ten Abbâsî Halîfesi Mütevekkil’in katledildiği 247/861’e kadar süren bir asırlık evreyle sınırlandırılmıştır. 247/861 tarihinin seçilmesinin nedeni mezkûr seneye dek geçen zaman diliminin genel itibarıyla “Abbâsîlerin İlk Dönemi” olarak tasnif edilmesidir. Bağdat’ın ilmi hayatının bu evrede şekillendiği varsayımından hareket edilmiştir. Usulen söz konusu asırda yetişkin olup Bağdat’taki ilmi ortamda faaliyet gösteren Hârezmli alimlerin sahasında şöhret ve itibar kazananları tespit edilmiştir. Her biri için müstakil başlıklar açılarak biyografileri kronolojik sırası dahilinde sunulmuştur. Biyografiler alimlerin Bağdat’ın ilmi atmosferine nasıl katıldıklarına, Bağdat'ta yürüttükleri çalışmalarına, talebeleri ve eserleri vasıtasıyla Bağdat’a ne gibi katkılar sağladıklarına odaklanmaktadır. Bu suretle makale, Bağdat’ın ilmi hayatının erken döneminde Hârezmlilerin tesirini ortaya koymaya çalışmaktadır. (shrink)

Batı’da teorik felsefe; Analitik Felsefe (AF), Kıta Felsefesi (KF) ve Felsefe Tarihi (FT) olmak üzere üçe ayrılır. Fakat üçünde de işler yolunda değildir. AF, felsefenin bir bilim olabileceği iddiasından kuşku duyduğu için gerçek dünyayla ilgilenmiyorken başından beri uygun bir teorik yöntem izlemeyen Kıta Felsefesinin uygulanışı, belirli politik ve etik yargılara hizmet edecek şekilde özelleştirilmiştir. FT çalışmalarının gidişatı ise eldeki eserin nesnel değerinden daha çok ilgili filozofun ait olduğu ulus veya kültüre göre bölgesel bir temelde gelişmiştir. Felsefede ilerleme sağlanacaksa bu ancak (...) bahsi geçen tuzaklardan kaçınılarak gerçekleşebilir. (shrink)

Araplarla irtibat kurmuş farklı milletler manzumelerinde, aruz ölçüsünü kendi dil imkânlarına uygun hâle getirerek kullanmıştır. Özellikle İran edebiyatında, 11. asırdan başlayarak Fars dilinin hususiyetlerine göre aruz şekillenmeye başlamış, Türk edebiyatında ise aruzun Türkçeye tatbikine dair birtakım hususlar, teorik zeminden ziyade pratikler neticesinde şekillenmiştir. Zamanla Türk şairleri aruzu, dillerine uygun hâle getirmeyi başarmış, kendi kuralları çerçevesinde oluşturdukları kaideler dairesinde Türkçe manzumeler meydana getirmiştir. Bununla birlikte, Arap şiirinde kullanılan aruz uygulamalarından bazılarını Türk şiirine adapte etmişlerdir. Bu uygulamalardan biri de bir kelimenin beytin (...) iki mısraı arasında bölünmesi anlamına gelen tedvîr ve bu şekilde kaleme alınan müdevver beyitlerdir. Bugüne kadar Türk edebiyatında aruzla ilgili kaleme alınan eserlerde, yapılan farklı çalışmalarda müdevver beyte hiç temas edilmemesi ya da birkaç örnekten hareketle Türk şiirinde bu kullanımın oldukça sınırlı sayıda olduğu sonucuna varılması, bir problem olarak karşımızda durmaktadır. Buradan hareketle çalışmamızın amacı, Arap şiirinde kendisine yer bulan, Fars şiirinde hiç rastlanmadığı ifade edilen tedvîrin Türk şiirindeki durumunu ele almak ve dikkat çekilmemiş örnekler üzerinden tedvîr uygulamasının ve müdevver beyitlerin Türk edebiyatındaki varlığını izah etmektir. Öncelikle makalede, nitel araştırma yöntemlerinden belge analizi yöntemi kullanılarak aruzun tanımı, doğuşu, gelişimi, Türk şiirine intikali ve tatbiki üzerinde durulmuştur. Arap aruzu ile Türk aruzu arasındaki irtibata ve farklılıklara temas edilmiştir. Ardından tedvîr ve müdevver beyit kavramları izah edilerek tanımın farklı isimlendirmelerine temas edilmiş, Arap şiirindeki örneklerine değinilerek konu aydınlatılmaya çalışılmıştır. Türk şiirinde aruzun tatbiki ile ilgili kaynaklar incelemeye tabi tutulup tedvîr ve müdevver beyit kavramlarının Türk edebiyatında yer alıp almadığı araştırılmıştır. Yapılan incelemeler neticesinde tedvîr ve müdevver beyit kavramlarına ya ilgili kaynaklarda hiç temas edilmediği ya da incelenen tek eser üzerinde rastlanan bir ya da iki örnekten hareketle bazı çıkarımların yapıldığı görülmüştür. Bunun sebepleri üzerinde durulduktan sonra on beşinci yüzyıldan başlayarak on dokuzuncu yüzyıla kadar uzanan süreçte elde edilen farklı örnekler irdelenmiş ve ulaşılan sonuçlar aktarılmıştır. (shrink)

Tesettür kavramı temel mahiyeti ve amacı açısından İslam dini kapsamında değerlendirilecek dini bir pratiktir. İslam’da kadının giyim konusundaki sınırlarının belirlenmesi, bedenin gizlenmesi açısından tesettür kavramı önem taşımaktadır. Fakat modernleşme ekseniyle değişme ve gelişmeler gösteren tesettür anlayışının, tüketim kültürü ve moda ile birleşen, bu modern çağın gereklerine ayak uyduran yeni bir tesettür anlayışı ve imajıyla karşı karşıya kaldığı görülmektedir. Özellikle gençlerin giyim tercihlerinde tesettürün modernleşme dinamiklerinden etkilenmesi söz konudur. Bu çalışmada tesettürlü gençlerin giyim tercihlerinde tesettür algısının, tüketim kültürü ve moda ile (...) bütünleşmesi sonucu ortaya çıkan “tesettür modası” ile olan münasebeti ve temelde tesettürün özsel ve şekilsel değişiklikleri ile bu değişikliklere sebep olan faktörlerin etkisi ortaya konulmuştur. Teorik ve uygulamalı bir anket ile gençlerin tesettür tercihi ve algısının değişim ve dönüşüm nedenleri, bu dönüşüme etki eden unsurlar sorgulanmıştır. (shrink)

Türk El Sanatları arasında önemli bir grup oluşturan madeni eserler; genel olarak yapıldığı dönemin malzeme, form, tür, teknik ve süsleme çeşitliliğini yansıtmaları bakımından dikkat çekmektedir. Bu çeşitlilik içerisinde madeni muskalar önemli bir yer tutmaktadır. Muska, insanoğlunun var olmaya başladığı ilk çağlardan beri kötü gözden, nazardan ve hastalıktan koruyucu etkisinin olduğuna inanılmaktadır. Muskaların ilk ortaya çıktığı dönemlerde form özelliklerinden çok ona yüklenen anlam doğrultusunda ön plana çıkmaktadır. Zaman içerisinde yüklenen anlamlarının yanı sıra estetik kaygınında değer kazandığı muskalar görülmektedir. Genellikle üçgen, silindir (...) veya dikdörtgen formların uygulandığı bu eserlerde birden çok formunda beraber kullanıldığı örnekler yapılmaya başlanmıştır. Bu makalede, Diyarbakır Arkeoloji Müzesine satın alma yoluyla kazandırılan ve depoda korunan 14 muska (hamil) incelenmiştir. Kitabesiz olan bu eserler, form, malzeme ve süsleme özellikleri bakımından 20. yüzyıla tarihlendirilmiştir. Gümüş malzemeden yapılan eserler dövme tekniğiyle yapılmışlardır. Kaynak ve lehim kullanılanarak birleştirilen bu eserlerde süsleme tekniği olarak kabartma, telkâri, ajur ve mıhlama teknikleri kullanılmıştır. Süslemede stilize bitkisel ve geometrik motifler işlenmiştir. Form itibariyle dikdörtgen, silindir ve üçgen formlar uygulanmıştır. Bu formlar bazı örneklerde beraber uygulanmış, dikdörtgen- silindir veya silindir-üçgen gibi farklı formların birlikteliği görülmektedir. Çalışmada bu hamailler (muskalar) ele alınıp Sanat Tarihi disiplini içerisinde tanıtılıp değerlendirilmeye çalışılmıştır. (shrink)

Allah'ın görülebilirliğini ifade eden rü'yetullah kavramı, tarih boyunca farklı kelâm disiplinleri tarafından derinlemesine incelenmiş önemli bir konudur. Kelâm tarihinde, rü’yetullah’ı kabul edenler ve reddedenler olmak üzere bu konuda ana hatlarıyla iki temel bakış açısı bulunmaktadır. Ehl-i Sünnet, rü’yetullahı benimseyen grupların başında gelirken; Muʻtezile mezhebi ise rü’yetin cisimliği içermesi veya onunla ilişkili bazı konuları gerektirmesi nedeniyle onun ulûhiyet makamıyla uyumsuz olduğunu düşünerek kesin bir dille reddetmiştir. Rü’yeti kabul edenler aklî ve naklî birtakım temellendirmelere başvurmuşlardır. Ehl-i sünnet perspektifinden bakıldığında, erken dönemde rü’yetullahın (...) “zâtıyla kıyâm” esasına dayalı olarak temellendirilirken; bilahare “varlık” esaslı temellendirildiği görülmektedir. Bu çalışmada Eşʻarî mezhebine mensup iki düşünür olan Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1210) ve onun yakın takipçisi Sirâceddin el-Urmevî’nin (ö. 682/1283), varlık eksenli rü’yetullah konusundaki yaklaşımları ele alınacaktır. Râzî, birçok konuda birbirinden farklı görüş serdeden muhakkik bir âlimdir. Birden fazla görüş beyan ettiği mevzulardan biri, varlık merkezli rü’yetullahın temellendirilip temellendirilemeyeceğidir. O, varlık merkezli rü’yetullahın temellendirilmesi yöntemine dair kabul, ret ve tevakkuf olmak üzere üç farklı yaklaşım sergilemektedir. Onun başta rü’yetullah olmak üzere birçok metafizik ve teolojik konuda fikirlerini değiştirmesini, benimsediği yaklaşımları farklı açılardan temellendirmesi, bir taraftan onun felsefî ve kelâmî derinliğini ortaya koyarken, diğer taraftan ise onun tahkik yöntemiyle doğrudan ilişkilidir. Bu yüzden Şihâbüddîn el-Karâfî (ö. 684/1285) gibi düşünür şarihler, Râzî’nin düşüncesindeki bu değişimi, onun bilgisinin olgunluğuna, aklî yeteneklerinin üstünlüğüne ve dinî kavrayışının derinliğine bağlamışlardır. Nitekim bu değişim, Râzî'nin her daim hakikat arayışında olduğunu ve fikirlerini sürekli sorguladığını göstermektedir. Birçok eserinde “varlık” odaklı rü’yetullaha dair çeşitli eleştiriler yapan Râzî, Erʻbaîn adlı eserinde bu konuyu daha düzenli bir sistem içinde ve maddeler halinde açıklamaya gayret etmektedir. Mezkûr eserinde Râzî, varlık merkezli rü’yetin temellendirilemeyeceğine dair “ʻâdemin malûliyeti”, “her hükmün bir illete dayanmasının zorunlu olup olmadığı” ve “cevher ve arazların farklı illetlerle muallel olup olamayacağı” gibi birtakım felsefî ve kelâmî delilleri merkeze koyarak eleştirisini temellendirmeye çalışmaktadır. Râzî'nin bu eserini özetleyen ve eleştiren Urmevî, Lübâb’da, Râzî’nin tespitlerine itiraz edip sunduğu argümanlara karşı çıkarak, varlık merkezli rü’yetullahın temellendirilebileceği düşünmektedir. Her iki düşünürün rü’yet merkezli ortaya koydukları argümanlar, bir taraftan Tanrı tasavvurlarını ortaya koyarken; diğer taraftan ise felsefî ve teolojik duruşlarına da ışık tutmaktadır. (shrink)

Bu makalede, bir Osmanlı kırâat âlimi olan Mustafa b. Abdirrahmân b. Muhammed el-İzmirî’nin (ö. 1154) kırâat ilmi icâzetnâme geleneğindeki yeri ele alınmıştır. Mustafa el-İzmirî Osmanlı döneminde ve günümüzde kırâat alanında söz sahibi önemli bir âlim kabul edilmekte, bilhassa kaleme aldığı eserlerle ve tahrîrât geleneğine yaptığı katkılarla tanınmaktadır. Bununla birlikte Mustafa el-İzmirî’nin Osmanlı’dan günümüze intikal eden İstanbul Tarîki Sûfî Mesleği ve Mısır Tarîki Atâullâh Mesleği’nin icâzetnâmelerinin isnadında yer almadığı görülmüştür. Mustafa el-İzmirî’nin, Yûsufefendizâde’nin öğrencisi olması hasebiyle İstanbul Tarîki Îtilâf Mesleği’nin icâzetnâme (...) senedinde bulunma ihtimali yüksek olsa da bu meslek elân ülkemizde pratikte tedrisatı bulunmadığından aktarılan bilginin teyidine imkân tanımamaktadır. Dolayısıyla Mustafa el-İzmirî, ülkemizde halihazırda tedrisatı devam eden mesleklerin icâzetnâmelerinde yer almamaktadır. Mustafa el-İzmirî’nin hac vazifesi için hicaz bölgesine gitmesinden sonra İstanbul’a dönmeyip Mısır’a intikal etmesi, kendisinin İstanbul’da devam eden kırâat ilmi icâzetnâmelerinde yer almamasının bir sebebi olabilir. Bu durum, ülkemizdeki icâzetnâmelerde bulunmasa bile Mısır’da verilen icâzetnâmelerde yer alabilme ihtimalini akla getirmektedir. Bahsi geçen ihtimal üzerinden kaleme alınmış bu makalenin amacı, önemli bir kırâat âlimi olan Mustafa b. Abdirrahman b. Muhammed el-İzmirî’yi öncelikle Mısır’da, sonrasında ulaşılabilinen diğer İslâm ülkelerdeki kırâat ilmi icâzetnâme geleneğindeki isnatlarda tespit edebilmektir. Ayrıca daha ziyade eserleriyle gündeme gelen Mustafa el-İzmirî’nin kırâat ilmi icâzetnâmelerindeki muttasıl senedinin -farkı ülkeler kanalıyla da olsa- alan yazınına kazandırılması hedeflenmektedir. Mustafa el-İzmirî, eserleriyle alana ciddi katkısı bulunan bir kırâat âlimi olmasına karşın Recep Koyuncu’nun kendisinin bir eseri üzerinden yaptığı Kıraat İlminde Tahrîrât Mustafa el-İzmirî ve ‘Umdetü’l-İrfân Adlı Eseri isimli çalışması dışında fazlaca ele alınmamış, daha ziyade Ali el-Mansûrî’nin (ö. 1134/1722) öğrencisi olarak bazı çalışmalarda yer almıştır. Dolayısıyla makalenin bu boşluğu doldurması beklenmektedir. Makalenin giriş kısmanda, direkt olmasa bile konuyu ilgilendirdiğinden icâzetnâme ve tahrîrât geleneklerine, ardından Mustafa el-İzmirî’nin hayatına, ülkemizdeki icâzetnâmelerin senetlerinde bulunmayışının sebeplerine, Mısır ve Endonezya’da verilen icâzetnâmelerin senetlerindeki yerine yoğunlaşılmıştır. Çalışmanın sonucunda, Endonezya’daki senedin biriyle Mısır’daki senedin biri aynîlik içerse de Mustafa el-İzmirî’nin muttasıl yedi senedine ulaşılmıştır. Bunlardan ikisi, Mısır Cumhuriyeti’nde verilen icâzetnâmelerde, beşi Endonezya Cumhuriyeti’nde düzenlenen icâzetnâmelerde tespit edilmiştir. Ayrıca Endonezya’da aslında ülkemizde bulunması gereken senetlerle karşılaşılmıştır. Diğer bir ifadeyle Endonezya’da Mustafa el-İzmirî’nin kırâat hocalarından birisi olan Yûsufefendizâde aracılığıyla devam eden iki muttasıl senedin bulunması, bu senetlerin ülkemizle bağını ifade etmektedir. Zikri geçen bağlamlarda aynı ve farklı olan senetlerin her biri sonuç kısmında ayrıca değerlendirilmiş ve aralarındaki etkileşim incelenmiştir. (shrink)

İslâm geleneğinde dilsel delâlet, fıkıh usûlü ve kelâm ilminin inceleme alanlarından biri olmuştur. Bu ilim dalları dilsel delâleti, ifade ettiği kesinlik bağlamında tartışmıştır. Bu bağlamda Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1210) meseleyi sistematik bir şekilde teori haline getiren ilk âlimlerden kabul edilmiştir. Ona göre dilsel delâlet, kesinliğe engel olan birtakım olasılıklar taşıdığından dolayı zannîdir. Bu iddianın, Râzî öncesinde Takiyüddin Necrânî (VII./XIII. yüzyıl) ve bazı Hanefî ekoller tarafından savunulduğu bilinmekte olup bu hususta görüş beyan eden yahut Râzî’nin kendisinden etkilendiği düşünülen herhangi bir (...) dil âlimi zikredilmemiştir. Bu makale, Râzî’nin dilsel delâletin zan nîliği teorisini ortaya atarken Abdülkâhir el-Cürcânî’den (ö. 471/1078-79) etkilendiğini iddia etmekte ve Cürcânî’nin konu hakkındaki görüşlerinin araştırılmasını amaçlamaktadır. Makalenin girişinde konunun fıkıh usulü ve kelâm ile birlikte diğer İslâmî ilimlerde nasıl ele alındığına, bu alandaki literatür bilgisine ve bu çalışmanın ilgili litera türdeki yeri ve özgünlüğüne değinilmiştir. Diğer başlıklarda sırayla dilsel delâletin kesinliğine ilişkin teoriler ve Cürcânî’nin dilsel delâletin zannîliğine dair görüşleri değerlendirilmiştir. Buna göre Cürcânî’nin dilsel delâletin kesinlik ifade etmediğine ve kesinliğe engel olan takdim-tehîr, kelimenin tek başına bir anlam taşımaması gibi dâhilî olgular ile dil râvîlerinin hata yapma olasılığında görüldüğü üzere haricî durumlara temas ettiği tespit edil miştir. Dilsel delâletin zannîliği fikrini benimseyen yahut ima eden herhangi bir dil âliminden daha önce bahse dilmemiş olması, çalışmanın önemini ortaya koymaktadır. Bunun yanısıra makalede, dilsel delâletin kesinlik ifade etme sorunsalı fıkıh usûlü ve kelâm alanlarının dışında, asıl inceleme alanı olan dile kaydırılmaktadır. Nitekim dilin zannîliği meselesi, Râzî-Cürcânî etkileşimi çerçevesinde dilbilimsel argümanlar kullanılarak sorgulanmaktadır. Makalede yöntem olarak ise nitel araştırma metotlarından veri analizi ve nitel gözlem tercih edilmiştir. (shrink)

Umûr-ı ‘âmme, küllî ilim denilen metafiziğin meselelerinin işlendiği kavram ve konulara giriş başlığıdır. Genel konular, genel durumlar, genel kavramlar gibi anlamlara gelen bu başlık, müteahhirûn dönemi kelâmının mütekaddîmûn dönemi kelâmından farklılaşmasına sebep olan en ayırt edici özelliklerin başında gelir. Çünkü kelâm ilmi, Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ gibi İslam filozoflarının temsil ettiği Meşşâî felsefeyle etkileşimi neticesinde bu konuları tevârüs etmiştir. Fahreddîn er-Râzî’den önce kelamcılar eserlerinde mevcûd, ma‘dûm, kadîm, muhdes, şey gibi genel isim ve sıfatlar olmaları cihetiyle yer verilen bazı (...) kavramları dağınık bir şekilde veyahut bir başlığa konu olmadan ele almışlardır. Umûr-ı ‘âmmeyi kendinden önceki birikimi de kullanarak kelâm-felsefe ilişkisine dayalı mezcedilmiş bir yöntem ve özgün bir içerikle ilk defa müstakil bir başlık olarak ele alan Râzî, umûr-ı ‘âmmeye kelâm ilminde önemli bir statü kazandırmıştır. Zira varlık, yokluk, mevcûd, ma‘dûm, mahiyet ve eklentileri, birlik, çokluk, zorunluluk, imkân, imkânsızlık, hudûs, kıdem, cevher, araz, illet ve ma‘lûl gibi soyut ve genel kavramların incelendiği bu başlık, Râzî’den sonraki kelamcılar tarafından yeniden ele alınmış ve eserlerinin başlangıç konuları haline gelmiştir. Nitekim ondan sonraki kelamcılar büyük oranda onun umûr-ı ‘âmme inşa ve düzenine uymuşlar veya oradan hareketle yeni bir tertip faaliyetinde olmuşlardır. Ayrıca onun çizdiği çerçeveye ek olarak umûr-ı ‘âmmeyi farklı şekillerde ve farklı açılardan tanımlamaya çalışmışlar ve beraberinde birtakım tartışmalara yer vermişlerdir. Umûr-ı ‘âmme kapsamında yer verilen kavramların umûr-ı ‘âmmeye hangi açıdan dâhil edildiği ya da hangi açıdan umûr-ı ‘âmmede inceleme (bahs) konusu yapıldığı, bu tanımlama çabalarının neticesinde oluşan tartışmalardan biridir. Söz konusu bu tartışma, bahsi geçen kavramlar silsilesinde bulunan mahiyet, imkânsız, yokluk gibi kavramlar etrafında gerçekleşmektedir. Tartışmaya konu olan bu kavramlar arasında özellikle yokluk kavramı başı çekmektedir. Bunun sebebi varlık kavramının hem en genel kavram olması hem de diğer kavramlarla olan ilişkisi nedeniyle umûr-ı ‘âmme içerisinde en çok yer verilen kavramlardan biri olmasıdır. Onun bu önemi kendisiyle birebir ilişkisi olan yokluk kavramını ön plana çıkartmıştır. Bu tartışmalar içerisinde yokluk kavramı bazen tek başına bazen imkânsızlık kavramıyla beraber bazen de dolaylı yoldan imkânsızlık kavramı üzerinden irdelenmiştir. Hatta öyle ki zamanla yokluk kavramının umûr-i ‘âmme içerisinde ne sebeple dâhil edileceği ve değerlendirileceği tek başına incelenen bir tartışmaya dönüşmüştür. Bu bağlamda çalışma, umûr-ı ‘âmmenin kavramsallaşma sürecine değindikten sonra, umûr-ı ‘âmmeyi farklı şekillerde tanımlayan filozof ve kelamcıların yokluk kavramını umûr-ı ‘âmmede inceleme biçimlerini ele alacak ve yokluğu umûr-ı ‘âmmeye hangi açıdan dâhil ettiklerini tespit etmeye çalışacaktır. (shrink)

Bilimin ne olduğunun belirlenmesi ve bu bağlamda bilimin sözde bilim ya da bilimsel olmayan alanlara ilişkin sınırının nasıl çizileceği tartışması, bilim felsefesinde sınır çizme problemi olarak ele alınmaktadır. Çalışmanın ana konusunu oluşturan bu problem, özellikle yirminci yüzyıldan itibaren, bilim felsefecileri tarafından birçok ölçüt ortaya konularak çözümlenmeye çalışılmıştır. Bu ölçütler genellikle, bilim ile sözde bilim arasındaki sınırı belirlemek amacıyla, bilimi mantık ve mantıksal önermeler üzerinden değerlendirmektedir. Şu ana kadar Viyana Çevresi, Popper, Kuhn, Lakatos gibi filozoflarca ortaya konulan ölçütler, nihai olarak problemi (...) mantıksal açıdan ele almıştır. Sınır çizme sorununun mantıksal açıdan ya da mantıksal ifadeler aracılığıyla ele alınması demek; sorunu içeriği yerine daha çok biçimsel açıdan ele almak anlamına gelmektedir. Ayrıca, ifade, kuram, araştırma programı gibi bilim öğelerinin bilimsellik durumunu tespit edebilmek amacıyla önerilen ölçütün, tek tek gerekli ve hep birlikte yeterli olan uygun sınır çizme ölçütünü karşılaması anlamına da gelmektedir. Bu çalışma, gerek ve yeter koşul arayışının, bilimin değişken ve çeşitli yapısını tam olarak yakalayamayacağını ve bilimin belirlenmesinin ve sınırının çizilmesinin bu yöntemle mümkün olmayacağını vurgulamaktadır. Bu konunun mutlaka sosyolojik açıdan da ele alınması gerekmektedir. Bilimin sosyal yapısına, değerler sistemine de bakmamız gerekir. Sonuç olarak, sınır çizme probleminin gerek ve yeter koşulun ortaya koyduğu katı ve ortak özellikler üzerinden sonuçlandırılamayacağı, bunun yerine bilimin “aile benzerliği yaklaşımı” çerçevesinde ele alınması gerektiği vurgulanacaktır. Aile benzerliği yaklaşımının temel oluşturduğu çok boyutlu ölçüt, bu sorunun çözümünde sosyal etkenleri dâhil etmesi, bilimin çeşitliliğini kapsayabilecek ölçüde çoklu ve esnek yapıda olması ile katkıda bulunacaktır. (shrink)

Şâfiî müctehidlerin muteber şahsiyetlerinden biri olan Râfiî el-Kazvînî, ilk olarak babası Muhammed b. Abdilkerîm el-Kazvînî (ö. 580/1184) ve annesinin dayısı Ebü’l-Hayr Ahmed et-Tâlkânî’nin (ö. 589/1193) rahle-i tedrisinde bulunduktan sonra alanında uzman birçok kişiden tefsir, hadis ve fıkıh sahasına ilişkin seviyeli bir eğitim almıştır. Yaşadığı asrın ileri gelen ulemasından İslâmî ilimleri okuyarak fıkıh ilminde ihtisas sahibi olan Râfiî, Kazvîn’de ders halkaları oluşturarak tedris faaliyetinde bulunmuş; dönemin halifeleri tarafından Şam ve Mısır baş kadılık görevine atanan Ahmed b. Halîl el-Mühellebî (ö. (...) 638/1240), Zekiyyüddin el-Münzirî (656/1258) ve İbn Sükkerî (ö.713/1313) gibi önemli simalar yetiştirmiştir. Zekâsı, aklı ve özellikle haiz olduğu fıkhî meseleleri ayırt etme yetisiyle Râfiî, doktrin içerisinde yer alan dağınık görüşleri toplayarak ilgili görüşlerden hangisinin daha kuvvetli olabileceğine dair tespitlerde bulunup mezhebi tahrîr/tenkîh etmiş, bir bakıma mezhebin görüşlerini ilmî elekten geçirip ayıklamıştır. Mezhep içerisindeki görüşleri inceleyerek farklı tarikleri birleştirme ve dağınık bilgileri ayıklayıp mezhep birikimini veciz ifadelerle yansıtma faaliyetinden dolayı ulemanın dikkatini üzerine çeken Râfiî, mezhepte iki otoriteden biri anlamına gelen Şeyhân’dan biri olma -diğeri ise Nevevî (ö. 676/1277)- unvanına layık görülmüştür. Bu yüzden onun hayatına ve ilmî kişiliğine Şâfiî terâcim eserlerinde oldukça yer verilmiştir. Bu çalışmada, sonraki dönemlerde mezhep görüşünü temsilde belirleyici olan Râfiî’nin ilmî kişiliği yanında mezhebi tahrîr/tenkîh etmesindeki rolüne yer verilecektir. (shrink)

Toplumun ortaya çıktığı ilk dönemden itibaren düzen, köken ve yasa farklı bağlamlarda sürekli olarak tartışılmıştır. Çünkü bütün toplumlar kendi kökenlerine dair geliştirdikleri açıklama modellerine bağlı kalarak toplumsal düzenlerini kurmuşlardır. Bununla birlikte toplumlar bütün dinî inanış, kültür, gelenek ve görenek gibi unsurların temelinde yer alan yasalarını toplumsal düzenlerine dayandırırlar. Bu çalışmanın amacı toplumsal köken, yasa ve düzen bağlamında antik Mısır, antik Yunan ve Yahudilik özelinde bir inceleme gerçekleştirmektir. Araştırma sınırının bu düşünce sistemleriyle çizilmesinin gerekçesi, antik Mısır ve antik Yunan düşüncesinin mitolojik (...) anlatıyı sunarken Yahudiliğin ise tek Tanrı inançlı bir yapıyı sunmasıdır. Çalışmada antik Mısır ve antik Yunan düşünce sistemlerinde kökenmitolojik anlatıyla, yasa ma’at ve themis kavramlarıyla, düzen ise bu kavramların yönetimin temel ilkesini oluşturmasıyla açıklanmıştır. Bunun yanı sıra, mitolojik anlatının ve bununla ilişkili olan kavramların yerini Yahudilikte kutsal kitap, ahit ve peygamberin aldığı tartışılmıştır. (shrink)